Greater Sunrise: 100% iha partisipasaun, maibé la’os 100% iha poder desizaun  

Hein durante tinan 52, Greater Sunrise agora sai ona Timor-Leste nian. TIMOR GAP asina akordu sosa ona 33,44% husi Woodside, maibé Tratadu 2018 sei hatuur dalan dezenvolvimentu kampu ne’e ba Timor-Leste no Austrália hamutuk.

DILI (TOP) - Timor-Leste besik sai na’in 100% ba partisipasaun iha kampu gás Greater Sunrise, maibé ne’e la signifika nasaun ne’e sei foti mesak desizaun kona-ba oinsá no bainhira kampu ne’e dezenvolve.

TIMOR GAP, Timor Gás & Petróleo, E.P., asina ona Sale and Purchase Agreement (SPA) ho Woodside Energy, Ltd iha loron 27 Outubru 2026 sosa totalidade partisipasaun kompañia australiana ne’e iha kampu Greater Sunrise, iha Tasi Timor. Wainhira tranzasaun kompleta no aprovasaun nesesária sira hetan, empreza petrolíferu nasionál ne’e sei okupa partisipasaun 100% iha projetu ne’e.

Maske nune’e, Partidu Opozisaun liliu Sekretáriu-Jeral Partidu FRETILIN, Mari Bim Amude Alkatiri, avisa katak “kuota 100% signifika responsabilidade 100%”, maibé la signifika Timor-Leste de’it mak foti desizaun. Nia argumenta katak Rejime Espesiál Greater Sunrise iha Tratadu Fronteira Marítima 2018 mak sei hatuur dalan ba desizaun dezenvolvimentu.

Saida mak akordu ne’e kobre

Akordu ne’e inklui partisipasaun Woodside nian iha lisensa retensaun (retention licences) NT/RL2 no NT/RL4, no iha Kontratu Partilla Produsaun (PSC) JPDA 03-19 no JPDA 03-20. Konkluzaun operasaun ne’e sei depende ba aprovasaun governamentál no regulatóriu nesesária, no kondisaun prévia sira ne’ebé akordu hatuur.

Valór totál mak dólar amerikanu millaun 200, ho pagamentu liga ba faze oioin husi projetu. Pagamentu primeiru, millaun U$13,71, sei selu wainhira tranzasaun kompleta. Pagamentu segundu, millaun U$11,29, sei selu iha loron 30 laran depois Final Investment Decision (FID). Millaun U$175 ne’ebé sei restu sei selu iha loron 365 laran depois hahú karga primeiru kargamentu gás natural likidu (LNG) ne’ebé destina ba fa’an ba kliente.

Akordu foun ne’e mai depois anúnsiu iha Setembru kona-ba akordu vinkulativu entre TIMOR GAP ho Osaka Gas Australia Pty Ltd. atu sosa partisipasaun 10% husi kompañia ne’e iha Greater Sunrise.

Molok operasaun sira ne’e, estrutura projetu nian mak TIMOR GAP 56,56%, Woodside Energy 33,44%, no Osaka Gas Australia 10%.

Julie Fallon, Vise-Prezidente ba Téknika no Dezenvolvimentu Enerjia Woodside, rekoñese importánsia kampu ne’e ba Timor-Leste, ba dezenvolvimentu ekonómiku no seguransa enerjétika tempu naruk.

Nia hatete katak Woodside sei serbisu ho Timor-Leste, Austrália, empreza joint venture no parte interesada sira ba dezenvolvimentu kampu ne’e.

TIMOR GAP: “pozisaun forte liu”

Konsolidasaun partisipasaun ne’e hametin pozisaun TIMOR GAP iha prosesu dezenvolvimentu kampu Sunrise no Troubadour, no iha serbisu kona-ba konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporta gás ba prosesamentu iha Costa Sul Timor-Leste.

Prezidente no Diretór Ezekutivu TIMOR GAP, Rui Soares, hatete katak agora sira iha pozisaun forte liu atu aselera dezenvolvimentu Greater Sunrise no avansa ho selesaun konseitu dezenvolvimentu Timor LNG.

Nia dehan ida ne’e halo Timor-Leste besik liu ba realiza aspirasaun tempu naruk atu dezenvolve Greater Sunrise iha Costa Sul.

Asina akordu entre Woodside no TIMOR GAP. Credit Media TIMOR GAP.

Nia mós hatete katak Greater Sunrise reprezenta barak liu duke dezenvolvimentu rekursu gás natural, tanba ida ne’e oportunidade ba dezenvolvimentu industriál no enerjétiku iha Costa Sul, formasaun kapasidade, kria empregu, dezenvolvimentu empreza lokál no atividade ekonómika.

Ministru Petróleu no Rekursu Minerais, Francisco da Costa Monteiro, konsidera akizisaun ne’e hanesan momentu históriku ba Timor-Leste, hafoin deskobreta Greater Sunrise iha tinan 1974. Governu fiar katak desizaun ne’e sei aselera polítika dada kadoras mai Timor-Leste no dezenvolve industrializasaun Tasi Mane ho empreza estatál TIMOR GAP, E.P.

Serbisu tékniku, jurídiku no regulatóriu

Operasaun ne’e akontese iha faze avansu serbisu tékniku, jurídiku no regulatóriu nesesáriu ba dezenvolvimentu Greater Sunrise.

Iha Setembru, Timor-Leste no Austrália alkansa ona akordu iha nivel tékniku kona-ba instrumentu prinsipál tolu husi enkuadramentu futuru projetu nian: Kódigu Minerasaun Petrolíferu (Petroleum Mining Code), Kontratu Partilla Produsaun (Production Sharing Contract) no Rejime Fiskál. Instrumentu sira ne’e sei hala’o prosesu aprovasaun respetivu.

Iha tempu hanesan, Governu kontinua serbisu tékniku ba opsaun dezenvolvimentu iha Timor-Leste. Iha Setembru, Ministériu Petróleu no Rekursu Minerais asina kontratu ba investigasaun geotékniku no levantamentu seluk ba dalan planeadu gazodutu Greater Sunrise no Bayu-Undan to’o Natarbora, atu apoia definisaun rota no dezenvolvimentu infraestrutura futuru.

Kampu Sunrise no Troubadour, naran koletivu Greater Sunrise, hela besik kilómetru 150 ba sudeste husi Timor-Leste no kilómetru 450 ba noroeste husi Darwin, iha Territóriu Norte Austrália.

PM Xanana: prioridade mak kontinua serbisu

Informasaun kona-ba progresu ne’e aprezenta ona ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão durante vizita ba edifisiu TIMOR GAP, E.P., iha Timor Plaza, Dili. Iha vizita ne’e, nia hala’o enkontru ho Ministru Francisco da Costa Monteiro no ekipa TIMOR GAP atu rona informasaun kona-ba progresu serbisu iha seitór petróleu.

PM Xanana konfirma katak Woodside deside fa’an nia partisipasaun ba Timor-Leste, no subliña katak prioridade agora mak kontinua serbisu ho dedikasaun atu dezenvolve projetu Greater Sunrise.

“Iha desizaun ida, kompañia Woodside fa’an tiha sira nia asaun mai ita. Agora, ita la’ós kontente tanba sosa, la’ós triste tanba fa’an, maibé ita fiar ema sira ne’ebé serbisu. Ha’u la dehan sira matenek, maibé sira dedikadu. Sira sei serbisu oinsá atu dezenvolve Greater Sunrise,” dehan PM Xanana iha enkontu ne’e.

Alkatiri: “100% la signifika Timor-Leste de’it mak deside”

FRETILIN simu ho haksolok anúnsiu ne’e. Alkatiri dehan akizisaun ne’e tau Timor-Leste iha pozisaun forte liu kona-ba dezenvolvimentu kampu ne’e, no konsistente ho ezijénsia ne’ebé nia rasik halo hanesan Primeiru-Ministru katak, nu’udar kestaun justisa, gazodutu ba Greater Sunrise tenke mai Timor-Leste, tanba gazodutu Bayu-Undan ba ona Austrália.

Sekretáriu-Jeral Partidu FRETILIN, Mari Bim Amude Alkatiri./Net.

Nia hatete katak wainhira akordu ne’e finaliza, hamutuk ho akordu ba sosa partisipasaun 10% husi Osaka Gas Australia, TIMOR GAP sei kaer partisipasaun 100% iha projetu ne’e.

“Maibé ne’e la signifika katak agora Timor-Leste de’it mak foti desizaun iha dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise,” nia esplika.

Tratadu 2018 katak sa?

Pontu ne’e liga ba estrutura ne’ebé Tratadu Fronteira Marítima 2018 harii. Tratadu rekoñese direitu soberanu ne’ebé Austrália no Timor-Leste fahe ba rekursu Greater Sunrise, no harii Rejime Espesiál Greater Sunrise ba dezenvolvimentu, esplorasaun no jestaun hamutuk, no fahe reseita. Rejime ne’e aplika ba kampu gás sira to’o rekursu ne’e esgota komersialmente.

Estrutura rejime ne’e iha nivel rua. Austrália no Timor-Leste harii Autoridade Designada (Designated Authority) no Konsellu Governasaun (Governance Board) atu superviziona Greater Sunrise. Autoridade Designada mak Autoridade Nasionál Petróleu no Minerais (ANPM) Timor-Leste nian. Autoridade ne’e responsavel ba regulasaun no jestaun loron-loron nian, maibé asuntu importante balu, hanesan asina kontratu partilla produsaun, presiza aprovasaun husi Konsellu Governasaun.

Ba dezenvolvimentu rasik, produsaun petróleu husi kampu sira ne’e tuir Planu Dezenvolvimentu bazeia ba Konseitu Dezenvolvimentu ne’ebé governu rua aprova. Ne’e hatudu katak aprovasaun ba planu dezenvolvimentu la depende de’it ba TIMOR GAP, maske nia sai na’in ba 100% partisipasaun komersiál. Akordu tékniku entre Timor-Leste no Austrália iha Setembru kona-ba Kódigu Minerasaun, Kontratu Partilla Produsaun no Rejime Fiskál mós hatudu katak enkuadramentu futuru projetu ne’e kontinua dezenvolve hamutuk entre nasaun rua.

FRETILIN: “argumentu 2018 loos duni”

Iha tinan 2018, deputadu FRETILIN iha parlamentu nasionál vota kontra inkluzaun dispozisaun ne’e iha tratadu fronteira marítima. Sira argumenta katak interese komersiál sira hanesan fahe rekursu no sira-nia dezenvolvimentu tenke trata iha akordu ketak, tanba inkluzaun asuntu komersiál iha tratadu fronteira marítima la serve didiak Timor-Leste nia interese boot.

“Ita haree agora oinsá FRETILIN nia argumentu loos duni, tanba maske TIMOR GAP mesak kaer partisipasaun 100% iha Greater Sunrise, la’ós nia mesak mak iha podér atu foti desizaun kona-ba dezenvolvimentu kampu ida ne’e,” Alkatiri esplika tan.

Alerta fiskál: “Bensa ka maldisaun”

Alkatiri mós relembra katak Timor-Leste konsege finansia nia dezenvolvimentu tanba Fundu Petrolíferu, ne’ebé harii husi governu ne’ebé FRETILIN lidera. Maske nune’e, nia alerta katak nasaun ne’e iha rekursu naturais no finanseiru ne’ebé limitadu, no tenke uza ho responsabilidade.

“Tanba laiha atensaun ba dezenvolvimentu ekonómiku sustentável iha dékada rua ikus ne’e, maske rekursu finanseiru sufisiente no ambiente dame, Timor-Leste daudauk ne’e hasoru hela perigu reál atu monu ba ‘fiscal cliff’,” nia aviza.

“Partisipasaun 100% signifika responsabilidade 100% ne’ebé inklui mós finansiamentu ba dezenvolvimentu kampu ne’e. Maibé imperativu ba governu atu uza rekursu finanseiru sira ho matenek tebes atu evita Greater Sunrise sai fali todan no maldisaun ida. Greater Sunrise tenke sai bensa ida mai Timor-Leste!” Alkatiri konklui.

FRETILIN hanoin katak agora mak tempu diak ba governu atu envolve entidade hotu-hotu hodi garante katak Greater Sunrise sai baze importante ba diversifikasaun ekonómika, atu lori dezenvolvimentu sustentável, no labele sai deit hanesan objetu eleitorál.

Kontestu kampu ne’ebé deskobre molok RDTL moris

Greater Sunrise mak naran koletivu ba kampu gás no kondensadu rua, Sunrise no Troubadour. Posu Troubadour No. 1 fura iha Juñu 1974 no hetan hidrokarbonetu metru 83. Avaliasaun ba rekursu ne’e atrazadu to’o posu Loxton Shoals-1 fura iha Agostu 1995, no kampu ne’e sei la dezenvolve to’o ohin loron, liu-liu tanba la iha konkordánsia kona-ba planu dezenvolvimentu no fatin prosesamentu gás nian.

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

Online Counter