AMBENO (TOP) - Governasaun iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) hatudu sinál preokupante: desizaun importante sei foti iha baze arranju transitóriu no interpretasaun legál ne’ebé la konsistente. Povu Oekusi iha direitu atu hatene se mak iha autoridade ikus, no baseia ba lei ida.
Lei 3/2014 harii RAEOA, no depois hetan alterasaun ba dala barak. Governu rasik rekoñese presiza revizaun. Iha Janeiru 2025, Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Ministra Finansas, Ministru Administrasaun Estatál no Prezidente KFP forma Ekipa Avaliadór ba área Boa Governasaun, ho Primeiru-Ministru Xanana Gusmão akompaña direta no fó instrusaun ba ekipa ne’e. Ekipa ne’e halo avaliasaun husi loron 19 to’o 22 Janeiru 2025, ho foku ba Rekursu Umanu no Finansas, Infraestrutura, no Boa Governasaun, atu hatene no avalia delegasaun kompeténsia ba servisu kada instituisaun iha RAEOA. Avaliasaun ne’e envolve Prezidente Autoridade RAEOA Régio da Cruz Salu, Koordenadór ZEEDOA Erkulanu de Sousa, funsionáriu públiku tomak, no autoridade lokál husi suku 20. Pergunta ne’ebé povu Oekusi husu: saida mak rezultadu avaliasaun ne’e, no delegasaun kompeténsia saida mak rezulta husi ida-ne’e?
Ohin loron, funsionáriu kazuais no empreza fornesedor sira mak tenke simu ninia konsekuénsia. Tuir informasaun ne’ebé TOP asesu, funsionáriu kazuais iha RAEOA hamutuk na’in-1.145 besik fulan rua ona seidauk simu sira-nia saláriu mensál, no pagamentu ba empreza fornesedor sira mós to’o oras ne’e la’o neneik hanesan lenuk iha tasi-laran, tanba dehan osan mak la to’o. Tuir informasaun ne’e, total funsionáriu loloos iha RAEOA tenke 988 de’it, maibé agora iha na’in-1.145.
Sekretáriu Administrasaun no Finansas RAEOA, Salvador da Cruz, hateten iha 3 Outubru 2026 katak RAEOA harii ekipa servisu “Transforma” atu avalia fila fali situasaun funsionáriu kontratadu, no katak orsamentu ba parte ne’e hamenus to’o 50% iha 2026. Prezidente Autoridade, Régio da Cruz Salu, hatete iha Komisaun D Parlamentu Nasionál katak korta 50% ba saláriu vensimentu normál akontese hanesan ne’e, enkuantu estrutura foun tuir Diploma Ministeriál 2 Abril 2026 husu atu aumenta fali estrutura hodi uniformiza modelu administrasaun iha Timor-Leste tomak. Nia mós esplika katak kontratu barak remata iha 31 Marsu 2026, no estrutura foun husi 1 Abril lori ema foun ne’ebé presiza reajusta tuir lei.

Vise-Ministru Finansas aprezenta opsaun tolu: hasai funsionáriu balun, hatun saláriu, ka fó tusan ba funsionáriu sira. Ida ne’e la’ós solusaun ne’ebé justu. Funsionáriu kazuais la’ós de’it númeru; sira nia família depende ba saláriu ne’e.
TOP mós hetan informasaun katak Prezidente Autoridade RAEOA husu ba diresaun hotu atu hatama funsionáriu foun na’in-7 de’it, maibé iha nia gabinete rasik hatama ema besik na’in-32 ho saláriu mensál boot. Ami la fó konkluzaun, maibé pergunta ne’e merese resposta públiku.
Iha enkontru koordenasaun iha 1 Setembru 2025 entre estrutura foun RAEOA ho Ekipa Komité Revizaun Orsamentu iha Ministériu Finansas, Primeiru-Ministru fó instrusaun atu durante periodu tranzitóriu laiha rekrutamentu funsionáriu foun ho kontratu naran de’it, ho eksesaun ba servisu apoiu ba estrutura foun tuir nesesidade. Se informasaun ne’e loos, entaun funsionáriu kazuais mak selu folin ba desizaun ne’ebé la tuir regra.
Iha Dezembru 2025, Konsellu Ministru analiza tan proposta reorganizasaun estrutura administrativa RAEOA no hatete katak modelu jestaun presiza revizaun. Revizaun ne’e lejítimu, maibé liña lideransa ne’ebé la estavel sai problema. Iha Agostu 2025, Governu nomea Prezidente no membru Autoridade foun ho mandatu to’o 30 Novembru 2025, ho posibilidade renovasaun. Iha Novembru 2025, Rezolusaun 70/2025 prorroga mandatu Prezidente no diretór Autoridade, no mós koordenadór ZEESM, to’o 31 Dezembru 2025. Revizaun ne’ebé la ho prazu klaru no regra klaru sei husik instituisaun iha estadu inserteza.
Kestaun supervizaun la’ós teórika. Iha Janeiru 2026, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hala’o nia vizita serbisu dahuluk iha RAEOA hanesan Autoridade Tutelar no Superintendente Órgão Ezekutivu RAEOA. Se Primeiru-Ministru mak autoridade tutelar, entaun papél MAE no CFP iha supervizaun administrasaun loron-loron tenke klaru mós.
Konsekuénsia sira ne’e iha ona. Despaxu MAE iha Abril 2026 hatudu dúvida kona-ba kompeténsia atu supervisiona administrasaun RAEOA: MAE ka Prezidente Autoridade? Bainhira Celestinho Martinho Marques hetan nomeasaun nu’udar substitutu, nia la’ós membru Autoridade, no Régio da Cruz Salu fila-fali ba nia knaar. Kazu ida ne’e hatudu katak kuadru legál la klaru sufisiente atu prevene konfuzaun. Prinsípiu hierarkia normativa mós relevante: Lei iha pozisaun superiór ba Dekretu-Lei, no ida ne’e tenke respeita bainhira defini kompeténsia entre entidade sira.
Prosesu nomeasaun mós hamosu pergunta. Desizaun CFP 312/2026 hanaran ofisiál na’in-55 husi 15 Maiu to’o 31 Dezembru 2026, ho pagamentu retroativu, maibé deklarasaun públiku kona-ba papél MAE no CFP, no prolongasaun mandatu Administrador Posto Administrativo sira, la konsistente. Funsionáriu públiku no povo Oe-Cusse Ambeno merese prosedimentu ne’ebé transparente no bele verifika.
Iha dimensaun orsamentál, RAEOA iha orsamentu millaun U$60 iha 2026, ho transferénsia sentrál ne’ebé sa’e husi millaun U$10 ba millaun U$30. Tuir Portál Transparénsia iha 2 Outubru, ezekusaun jerál OJE 2026 to’o 51,0%, no Fundu Espesiál Dezenvolvimentu (FED, millaun U$38,97 to’o 51,6%. Orsamentu ne’ebé boot, ho ezekusaun ne’ebé mamuk iha tempu badak, no funsionáriu sira ne’ebé seidauk simu saláriu, presiza prestasaun kontas ne’ebé forte liu.
Ami rekoñese argumentu governu sentrál: reforma nesesáriu atu hadi’a efisiénsia no responsabilizasaun, no supervizaun sentrál bele ajuda. Maibé reforma ne’e la bele substitui lei. Autonomia RAEOA, ne’ebé hakerek iha Lei 3/2014, la bele sai deklarasaun de’it; nia tenke reflete iha prátika administrativa loron-loron.
Tanba ida-ne’e, The Oekusi Post husu:
- Governu no Parlamentu klarifika liuhusi lei se mak iha kompeténsia supervizaun administrasaun RAEOA.
- Rezultadu Avaliasaun Boa Governasaun Janeiru 2025, inklui delegasaun kompeténsia ba instituisaun RAEOA, publika ba povu.
- Governu no RAEOA selu lalais saláriu funsionáriu kazuais ne’ebé atrazu, no publika dadus loloos kona-ba total funsionáriu no kritériu rekrutamentu.
- Prazu no kritériu ba arranju transitóriu publika loloos, no la prolonga la-ho limite.
- Desizaun nomeasaun sira hatudu baze legál no publika tomak.
- RAEOA publika relatóriu ezekusaun orsamentu regulár, inklui FED.
Oe-Cusse Ambeno la presiza promesa foun. Nia presiza regra ne’ebé klaru, no ema ne’ebé respeita regra sira ne’e. Se ema sira ne’ebé hetan konfiansa atu asume kargu públiku iha Ambeno kontinua hala’o sira-nia serbisu loron-loron mak la respeita lei, The Oekusi Post (TOP) sujere no ezije ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão nu’udar Autoridade Tutelar RAEOA, tenke troka tiha sira. Troka ne’e la’ós atu hasai pesoa ruma, maibé atu hadi’a lala’ok serbisu administrasaun iha rai-ketan Ambeno, no atu garante katak kargu públiku sei serbisu ba povu, la’ós ba interese pesoál.
The Oekusi Post

