AMBENO (TOP) - Instrusaun Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão nian iha loron 1 Setembru 2025 ne’ebé fó ba estrutura provizóriu Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) no estrutura RAEOA atuál iha pontu Salario no Vencimento iha 3.4 katak tenke hapara total asesor sira hotu (nasional no internasional), maibé realidade hatudu asesor internasional sira ne’ebé barak liu iha governasaun atuál mak iha Oe-Cusse Ambeno ho montante salario mesak boot de’it.
Fulan tolu nia laran, funsionáriu kazuál no termu-sertu hamutuk rihun ida resin iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) la simu saláriu. Iha loron 27 Outubru 2026, Prezidente Autoridade ba RAEOA, Régio da Cruz Salu, rekoñese katak atrazu ne’e mosu tanba alokasaun saláriu iha Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 la sufisiente. Nia promete pagamentu iha fulan Novembru, inklui retroativu husi Setembru, Outubru no Novembru.
Maibé minutas enkontru koordenasaun iha loron 1 Setembru 2025, iha Ministériu Finansas, hatudu katak kestaun saláriu, revizaun kontratu no planeamentu orsamentu 2026 hatete ona ba estrutura transitóriu RAEOA hamutuk fulan 13 molok krizi ne’e mosu.
Saida mak minutas hatete
Enkontru ne’e akontese loron tolu hafoin Governu aprova Rezolusaun nú. 36/2025, 37/2025 no 38/2025 (28 Agostu 2025), ne’ebé ezonera estrutura tuan RAEOA, nomeia estrutura provizória foun, no hahú extinsaun Komisaun Ezekutiva ZEEDOA. Ekipa nasionál husi Ministériu Finansas, Komisaun Funsaun Públika (CFP) no MPIE hasoru estrutura foun ne’e.
Instrusaun Primeiru-Ministru nian iha minutas inklui: asegura serbisu prioridade to’o 31 Dezembru, halo planeamentu no orsamentu ba 2026, no identifika problema ho difikuldade atu aprezenta fali iha loron 7 to’o 11 Setembru 2025. Kapítulu “Saláriu no Vencimanto” husu atu halo ezersísiu internu hodi asegura saláriu no identifika defise ho surplus, revé kontratu funsionáriu kazuál “ho nível no la ho nível”, la rekruta funsionáriu foun, no hapara asesór hotu. Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu “nunka kumpri”, no a’at liu tan “nunka halo tuir” instrusaun ne’e to’o ohin loron.
Instrusaun Primeiru-Ministru nian hatete klaru, labele rekruta tan funsionariu, maibé PA RAEOA kontinua halo rekrutamentu foun, no funsionariu barak liu butuk iha ninia gabinete rasik ne’ebe kuaje nain-30 resin, instrusaun ne’e mós hatete tenke hapara tiha asesor internasional sira, maibé PA RAEOA kontinua mantein no rekruta tan asesor internasional sira to’o ohin loron.
Saida mak akontese iha 2026
Alokasaun orijinál ba saláriu no vensimentu RAEOA iha OJE 2026 mak US$8.211.000. Iha Maiu, Governu Sentrál aumenta millaun US$2 (millaun US$1 husi subsídiu Aero-Dili no millaun US$1 husi Transferénsia Públika FED), nune’e totál sai US$10.211.000. Salu hateten millaun US$8 gasta ona, restu millaun US$1, no montante ne’e la sufisiente atu kobre kontratadu sira husi Setembru to’o Dezembru 2026.
Salu mós hateten katak ekipa task-force deteta alokasaun la tuir tabela funsaun públika no Dekretu-Lei Nú. 03 kona-ba nível saláriu termu-sertu. Funsionáriu kontratadu ida tenke simu US$450 to’o US$750, maibé iha funsionáriu balun ne’ebé loloos simu direitu US$1.000 simu fali US$3.000, no ida ne’e tenke hatuun. Pedidu virement estruturál millaun US$1,9 submete ona ba Ministériu Finansas, hein aprovasaun finál.
Interpretasaun: pontu tolu ne’ebé minutas no situasaun agora hatudu hamutuk
Dahuluk, instrusaun revizaun kontratu ligadu ho problema tabela. Minutas husu atu revé kontratu “ho nível no la ho nível (non-nível)”. Diskrepánsia ne’ebé task-force deteta agora (saláriu la tuir tabela, balun simu liu, balun simu menus) mak buat ne’ebé revizaun ne’e tenke deteta. Se revizaun ne’e halo no kompleta iha 2025, diskrepánsia ne’e bele hatene molok orsamentu 2026 hakerek.
Daruak, instrusaun “identifika defise ho surplus” ligadu ho virement. Frase ne’e ambíguu. Se signifika identifika kategoria orsamentu ho defise no surplus atu realoka, mekanizmu virement ne’ebé RAEOA agora uza koñesidu ona iha tinan 2025. Se ida ne’e loos, virement millaun US$1,9 la’ós solusaun emerjénsia foun, maibé ajustamentu ne’ebé bele antisipa.
Datoluk, aumentu diretór no instrusaun kontensaun. Minutas orienta atu la rekruta foun no hapara asesór. Iha Abríl 2026 administrasaun foun aumenta diretór husi na’in 13 ba na’in 24 liuhusi diploma ministeriál, “maski la iha aumentu ba fundu saláriu”, no katak alokasaun millaun US$8,2 orijinalmente prevee ba diretór na’in 13. Maibé se pozisaun foun ne’e kria presaun ba fundu saláriu ne’ebé la aumenta, ida ne’e kontradiz espíritu kontensaun orsamentál ne’ebé minutas hatudu.
Diferensa ne’ebé seidauk iha resposta
Alokasaun millaun US$10,211, gasta ona millaun US$8, restu millaun US$1, maibé sei iha millaun US$1,2 mak seidauk iha ninia paradeiru loloos. Minutas 2025 lista “Subvensaun ba Aero Dili (FED)” nu’udar transferénsia públika ne’ebé presiza atensaun. Osan millaun US$1 husi subsídiu ne’e ba saláriu iha Maiu 2026 bele signifika katak rúbrika ida muda ba rúbrika seluk.
Minutas enkontru iha edifisiu Ministériu Finansas ba estrutura provizória husi 1 Setembru 2025. Administrasaun ne’ebé simu posse iha Abríl 2026 loloos hala’o serbisu tenke bazeia ba minutas ne’e. Lakohi halo tuir ikus mai mak mosu situasaun hanesan oras ne’e dadauk.
Impaktu ba funsionáriu sira
Funsionáriu permanente sira simu saláriu normál, enkuantu funsionáriu kontratadu sira mak sai kauza ba krizi ne’e. Pagamentu ba Setembru, Outubru no Novembru depende ba aprovasaun virement no prosesu ho CFP no MAE. Ba funsionáriu ne’ebé rendimentu ki’ik, ida ne’e signifika fulan tolu la iha saláriu, ho garantia ne’ebé la absolutu. Salu hateten pagamentu iha “posibilidade boot” sei halo iha Novembru 2026.
Minutas 1 Setembru 2025 hatudu lideransa RAEOA atuál mak falla total. Minutas ne’e mós hatudu katak governu sentrál no estrutura transitóriu hatene ona kestaun saláriu, kontratu no orsamentu 2026 hanesan tarefa urjente. Krizi agora hatudu katak tarefa ne’e la kompleta ka la efetivu. Pergunta ne’ebé tuir mai la’ós se problema ne’e existe, maibé bainhira detekta, sé mak hatene, no tansá funsionáriu kontratadu mak selu konsekuénsia.
Salu promete katak kestaun estruturál saláriu “sei la sai problema tan iha tinan oin” tanba reajustamentu prevee iha panorama orsamentu 2027. Promesa ne’e sei verifika bainhira proposta OJE 2027 aprezenta.

