AMBENO (TOP) - Prezidente Luiz Inácio Lula da Silva manan mandatu da-haat nu’udar xefe Estadu Brazil, hafoin manan Senadór Flávio Bolsonaro iha segunda volta. Tuir Tribunál Eleitorál Superiór (TSE), Lula hetan 51,78% votu válidu no Bolsonaro 48,22%. Diferensa entre sira besik votu millaun 4,4. Ba Timor-Leste, ne’ebé agora lidera Komunidade Nasaun Lian Portugés (CPLP), rezultadu ne’e fó sinál katak parseiru istóriku ida kontinua iha podér.
Lula fila husi dezvantajen. Iha primeira volta 4 Outubru, Bolsonaro lidera ho 47,03% kontra Lula nian 45,16%. Tuir France 24, ne’e dala uluk depois Brazil fila ba demokrasia katak kandidatu ida ne’ebé lakon iha primeira volta manan segunda volta. Mandatu foun hahú iha 5 Janeiru 2027.
Brazil no Timor-Leste fahe istória kolonizasaun Portugés. Relasaun formál entre nasaun rua ne’e existe antes Timor-Leste sai independente iha 2002. Lula mós hatene Timor-Leste diretamente, tanba nia vizita Timor-Leste iha 2008. Ligasaun pesoál entre lider sira mós forte. Iha 2022, Prezidente José Ramos-Horta viajen ba Brazil atu asiste inaugurasaun Lula, no hateten katak nia hakarak haforsa relasaun iha área siénsia, agrikultura no edukasaun. Ramos-Horta konsidera Brazil nu’udar nasaun maun-alin ne’ebé ajuda Timor-Leste liu husi kooperasaun Sul-Sul.
Rezultadu ne’e mai iha tempu ne’ebé Timor-Leste ka’er ona lideransa CPLP. Timor-Leste asume prezidénsia pro tempore CPLP ba 2026–2027, tuir desizaun konferénsia estraordinária xefe Estadu no Governu iha Dezembru 2025. Prezidénsia ne’e hasai husi Guiné-Bissau hafoin golpe Estadu iha 26 Novembru 2025, no Guiné-Bissau suspende husi atividade hotu CPLP. CPLP integra Portugál, Angola, Moçambike, Guiné-Bissau, Kabu Verde, Guiné Ekuatoriál, Timor-Leste, São Tomé no Príncipe, no Brazil.
Ba Dili, kontinuidade Lula iha podér signifika parseiru boot ida iha CPLP kontinua iha mesa. Lula reitera kedas kompromisu Brazil ba CPLP no dehan nasaun membru sira sei kontinua “dalan hamutuk.” Tinan ida ne’e CPLP selebra mós nia aniversáriu 30. Timor-Leste mós foti fali tema “CPLP no soberania ai-han” ne’ebé Guiné-Bissau aprova uluk. Brazil nu’udar nasaun agrikultura boot, no ne’e bele sai oportunidade ba kooperasaun.
Timor-Leste mós nu’udar membru CPLP úniku iha Sudeste Aziátiku. Nia sai membru ba-11 ASEAN iha 26 Outubru 2025. Tan ne’e, Dili bele sai ponte entre mundu Lusófono no Sudeste Aziátiku, no relasaun ho Brazil bele sai parte husi estratéjia ne’e.

