AMBENO (TOP) – Iha Abril 2026, Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Tomás do Rosário Cabral nomeia Diretor Nasionla Apoia Administrasaun Suku (DENAAS) Celestinho Martinho Marques nu’udar Prezidente interinu Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA), liu husi despacho 21/MAE. Marques la’ós membru Autoridade RAEOA. Agora Régio da Cruz Salu retoma ona nia pozisaun, no substituisaun Marques remata ona. Pergunta legál nafatin: nomeasaun ne’e iha baze legál ida ne’ebé? Cabral mak tenke hatan pergunta ne’e.
Iha loron 12 Outubru 2026, The Oekusi Post hakerek EDITORIAL ida kona-ba lala’ok serbisu governativa nian ka lala’ok serbisu administrasaun nian iha Rejiaun Administrativa Espesial ka Rejiaun Espesial ba Administrativu iha Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) ne’ebé la’o besik fulan ne’en (6) ona kuaje laiha mudansa. EDITORIAL ne’e ho titulu: Salu no Cabral sira nia lala'ok administrasaun iha RAEOA avansa ka hakiduk? ne’e hetan kedas asaun ESKLARESIMENTU husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) ne’ebé haruka fali ba SMnewstl.com públika iha pájina ofisial Facebook Smnews Puru ho titulu ESKLARECIMENTU OFISIAL Ministeriu Administrasaun Estatal (MAE) hatan ba Notisia Oekusi Post, 12 Outubru 2026.
MAE esklarese katak nia knaar mak tutela administrativa no supervizaun organizasional ba RAEOA, la’ós ezekusaun orsamentál. Tuir Dekretu-Lei No. 20/2026, pagamentu saláriu no fornesedór sira nia kompetensia RAEOA (entidade ezekutadora) no Ministeriu Finansas (entidade pagadora). MAE dehan atrasu mosu tanba transisaun konta bankaria husi sistema ZEESM ba FED-RAEOA, no MAE la iha kompetensia atu intervein direta. MAE respeita Oekusi Post nia papél kontrolu sosial, maibe husu atu distinge tutela administrativa (MAE) husi jestaun finanseira (RAEOA + MF).
Pilatus mak Pontius Pilatus, governadór Romano ba provínsia Judea husi tinan 26 to’o 36 Depois de Cristo. Ofisiál Roma nian ne’e iha autoridade atu julga no hatún pena mate iha rejiaun ne’e iha tempu ne’eba.
Nia papél iha istória Jesus Cristo
Tuir Evanjelhu sira, líder relijiozu Judeu sira lori Jesus ba Pilatus, hodi husu pena mate. Pilatus interroga Jesus no hatete katak nia la hetan kulpa ida iha Jesus. Maibé, tamba presaun husi povu no líder sira, nia ordena atu cruxifica Jesus.
Nusa mak “fase-liman” mai husi ne’e
Evanjelhu Mateus (27:24) konta katak Pilatus foti bee, fase nia liman iha povu sira oin, no hatete katak nia la responsabiliza ba Jesus Nia mate. Husi ne’e mai espresaun “fase liman hanesan Pilatus”: hakarak hatudu katak ita la responsabiliza ba desizaun ne’ebé ita rasik iha kompeténsia atu foti ka atu para.
Saida mak akontese
MAE halo nomeasaun ne’e iha 8 Abril 2026, ho koñesimentu Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hodi substitui Salu ne’ebé hetan tratamentu médiku. Marques rasik hatete katak nia simu “ordem ministeriál” husi Ministru Administrasaun Estatál. Tatoli deskreve nia mós nu’udar Diretór Nasionál DENAAS.
Lei 3/2014 no nia alterasaun tolu
Lei 3/2014 (18 Juñu 2014) kria RAEOA no ZEESM. Alterasaun dahuluk mak Lei 3/2019 (15 Agostu 2019), daruak mak Lei 2/2022 (10 Fevereiru 2022), no datoluk mak Lei 18/2023 (30 Novembru 2023). Ami la lee konteúdu Lei 2/2022, ne’ebé mensiona deit iha Lei 18/2023. Observador relata katak alterasaun ne’ebé tama iha vigór iha Agostu 2019 hasai Xefe Estadu husi prosesu nomeasaun, no Prezidente RAEOA nomeia deit husi Governu. Dadus ne’e koresponde ho data Lei 3/2019.
Saida mak Lei 18/2023 hatete
Testu ofisiál Lei 18/2023 hatudu klaru kona-ba tutela, nomeasaun no substituisaun:
- Tutela (art. 4).Primeiru-Ministru exerse tutela ba órgaun RAEOA nian, inklui verifika legalidade no mérito deliberasaun sira, no mós exerse poder superintendénsia. Governu bele konkretiza poder ne’e liu husi dekretu-lei.
- Nomeasaun (art. 17 no 19).Konsellu Ministru nomeia membru Autoridade no Prezidente Autoridade liu husi rezolusaun Governu, tuir proposta Primeiru-Ministru. Mandatu tinan lima, bele remata iha tempu hotu, no hahú ho posse iha oin Primeiru-Ministru.
- Substituisaun (art. 20).Bainhira Prezidente ausente ka iha impedimentu, membru Autoridade ne’ebé Primeiru-Ministru designa mak substitui nia, tuir proposta husi Prezidente Autoridade. Se kargu vakante, Prezidente foun tenke hili iha loron 120, no funsaun interina tuir regra hanesan.
- Renúnsia (art. 21).Prezidente tenke rezigna bainhira previzivel nia sei la bele hala’o knar liu loron 90.
- Reserva Governu (art. 8-A).Governu mantein kompeténsia sira ne’ebé la bele delega, inklui atu verifikasaun no fiskalizasaun ne’ebé tutela ba Rejiaun nian.
Lei boot liu Dekretu-Lei? Teoria la hatete absolutu
Teoria Stufenbau husi Hans Kelsen hatete katak norma ida sai válidu tanba norma superiór fó baze ba nia. Maibé iha tradisaun Portugés, doutrina hanesan Canotilho no Jorge Miranda dehan katak lei Parlamentu no dekretu-lei Governu iha forsa jurídika hanesan (força de lei). Tuir hau-nia koñesimentu, la verifika ohin iha livru, Konstituisaun Portugál rasik hatete ida ne’e. Lei prevalese iha situasaun sira hanesan matéria reservada ba Parlamentu, dekretu-lei ne’ebé dezenvolve lei, no dekretu-lei ne’ebé la tuir limite lei autorizasaun.
Lei 18/2023 rasik rekoñese ida ne’e. Preâmbulu hatete katak Lei 3/2014 la regula matéria hotu ne’ebé tuir Konstituisaun kompete ba Parlamentu Nasionál, tan ne’e Parlamentu hatama liu iha lei duke dekretu-lei, ho revogasaun norma balun husi Estatutu RAEOA (DL 5/2015) no incorporasaun ba lei. Iha prátika, nomeasaun no substituisaun Prezidente RAEOA agora regula direta husi lei Parlamentu nian.
Ne’ebé MAE hatama?
Iha testu Lei 18/2023, laiha artigu ida ne’ebé fó kompeténsia ba MAE, Tomás do Rosário Cabral atu nomeia ka designa substitutu Prezidente RAEOA. Kompeténsia iha Primeiru-Ministru (art. 4, 19 no 20) no Konsellu Ministru (art. 17 no 19).
Marques la’ós membru Autoridade, no ida ne’e kria problema daruak. Art. 20 hatete katak substitutu tenke membru Autoridade, no Autoridade kompostu husi Prezidente no Sekretáriu Rejionál sira (art. 17). Entaun nomeasaun Marques la tuir kritériu ne’ebé lei define. Tan nia Diretór Nasionál iha Administrasaun Públika, art. 17 n.º 5 mós hatete katak kargu xefia no direksaun administrasaun públika, no funsionáriu públiku, la kompatível ho kargu membru Autoridade. Tan ne’e, nomeasaun Marques mós susar atu enkuadra iha rejime lei ne’ebé iha.
The Oekusi Post (TOP) la konklui katak despacho ne’e inválidu. Despacho ministeriál iha nivel ki’ik liu duke lei, tan ne’e nia validade depende ba baze legál ne’ebé MAE bele hatudu, hanesan delegasaun formal husi Primeiru-Ministru ne’ebé publika. Lei 18/2023 la hatete katak Governu bele nomeia ema husi liur Autoridade nu’udar Prezidente interinu.
Le’e moos: Karta domin ba querido Tomás do Rosário Cabral keta viola demais povo Ambeno nia direitu

