DILI (TOP) – Governu Timor-Leste hakarak obriga negósiu no operadór ekonómiku sira atu disponibiliza no aseita pagamentu eletróniku. Konsellu Ministrus, iha sorumutu iha Palásiu Governu loron 28 Outubru 2026, aprova ona projetu Dekretu-Lei kona-ba Rejime Jurídiku ba Utilizasaun Instrumentu Pagamentu Eletróniku sira iha Ezersísiu Atividade Ekonómika.
Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntus Ekonómikus, Francisco Kalbuadi Lay, no Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL), Hélder Lopes, mak aprezenta projetu ne’e.
Diploma ne’e obriga operadór atividade ekonómika sira atu disponibiliza no aseita instrumentu pagamentu eletróniku. Objetivu mak atu promove efisiénsia, seguransa, transparénsia no rastreabilidade tranzasaun, no dezenvolve sistema pagamentu nasionál. Rastreabilidade signifika tranzasaun eletróniku husik rejistu, ne’ebé fasilita verifikasaun.
Rejime ne’e aplika ba operadór ekonómiku iha territóriu tomak, fornesedór servisu pagamentu ne’ebé BCTL autoriza, no Administrasaun Públika ho entidade públika sira seluk. Maske nune’e, vendedór ambulante sira no atividade iha área remota ne’ebé laiha kondisaun téknika, teknolójika ka infraestrutura mak hetan exesaun. Exesaun ne’e hatudu katak la’ós fatin hotu iha rai laran iha eletrisidade, internet ka kobertura rede ne’ebé estável.
Operadór sira iha períodu fulan neen atu adapta ba obrigasaun foun ne’e. Diploma sei tama iha vigór iha loron dahuluk fulan tuirmai hafoin publikasaun.
Pagamentu eletróniku iha Timor-Leste la’ós buat foun, maibé uza mak sei limitadu. Sistema finanseiru nasionál sei hasoru dezafiu hanesan penetrasaun bankária ki’ik, infraestrutura rurál ne’ebé seidauk dezenvolve, no dependénsia aas ba osan kesar.
Iha sistema bankáriu nia kotuk, BCTL opera R-TiMOR, rede ne’ebé liga banku hotu-hotu ho Ministériu Finansas liuhosi rede dadus privadu ne’ebé seguru. Sistema ne’e prosesa transferénsia entre banku sira, inklui pagamentu Governu nian hanesan saláriu no apoiu sosiál. BCTL mós avansa ona inisiativa interoperabilidade ho instituisaun membru P24 no fornesedór servisu sira, inklui integrasaun ho sistema pagamentu impostu no servisu e-wallet.
Ba públiku jerál, meiu pagamentu dijitál ne’ebé besik liu mak telemóvel. T-Pay husi Telkomcel permite uza kódigu QR atu sosa sasán, transfere osan no sosa kréditu. Mosan husi Telemor mak e-wallet dahuluk ne’ebé operadór telekomunikasaun fornese iha Timor-Leste, hahú iha Outubru 2018. Iha tinan 2019, Telemor iha ona pontu tranzasaun liu 400 iha rai laran, ne’ebé fasilita ema atu tau osan ba e-wallet no sai fali osan kesar.
BCTL planu atu lansa sistema pagamentu dijitál nasionál ne’ebé naran Timor Unique QR (TUQR) iha Agostu 2026. Governadór Hélder Lopes hatete TUQR sei introduz faze-faze, tanba literasia dijitál ki’ik no asesu internet limitadu iha área rurál no foho. Setór prioritáriu sira inklui turizmu.
“Otél no restaurante tenke oferese pagamentu dijitál, tanba turista barak mai la lori osan kesar,” nia hatete.
Iha tempu hanesan, BCTL halo ona soft launch ba Sistema Pagamentu Instantáneu (IPS), no Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL) hatete IPS sei implementa to’o final tinan 2026. BCTL mós servisu ho Montran atu dezenvolve estratéjia nasionál ba moeda dijitál banku sentrál, naran eCentavos.
Iha loron 25 Setembru 2026, Banku Indonézia no BCTL asina Memorandu Entendimentu kona-ba sistema pagamentu no inovasaun finanseira dijitál, inklui esplora QRIS Cross-Border. Se konkretiza, ida-ne’e bele fasilita pagamentu entre Timor-Leste no Indonézia.
Obrigasaun foun ne’e depende ba kondisaun iha terrenu. Governadór BCTL rekoñese katak pagamentu dijitál presiza internet no infraestrutura telekomunikasaun, ne’ebé seidauk to’o fatin hotu. Dezafiu seluk mak adopsaun, aseitasaun husi komersiante, interoperabilidade no konfiansa públiku. Tuir análize ida, dezafiu Timor-Leste nian la’ós de’it lansa produtu, maibé atinje adopsaun ne’ebé sufisiente atu pagamentu dijitál sai parte vida ekonómika loro-loron nian.
Komunikadu Konsellu Ministrus nian la fó detallu kona-ba sanksaun ba sira ne’ebé la kumpre obrigasaun, kritériu ne’ebé define área remota ne’ebé hetan exesaun, no meiu pagamentu eletróniku espesífiku ne’ebé operadór tenke aseita. Informasaun ida-ne’e sei klaru liu bainhira Dekretu-Lei publika iha Jornál da República.

