AMBENO (TOP) - Iha Dili, loron 12 Novembru la’ós loron hanesan seluk. Ohin Timor-Leste kontinua komemora loron Masakre Santa Cruz nian ba tinan 35, no loron ne’e mós sai Loron Nasionál Juventude. Iha tinan 1991, joven barak mak lakon sira nia moris bainhira tropa Angkatan Bersenjata Republik Indonesia-ABRI (agora TNI), militár Indonézia nian, hein hela sira iha sementériu Santa Cruz, Dili. Ba família sira ne’ebé lakon oan, maun-alin ka belun, tinan 35 seidauk hamenus sente moras, no lakon. Sira sei hein buat ne’ebé seidauk mai: lia-loos, naran, no justisa.
Fakar ran husi 1975 to’o 1991
Masakre Santa Cruz la’ós akontesementu ne’ebé mosu de’it iha loron ida. Luta ba libertasaun hahú kleur ona, ho fakar ran iha loron 20 Agostu 1975 durante kontra-ofensiva, no invazaun boot iha loron 7 Dezembru 1975 ne’ebé lori ema barak ba mate. Durante tinan 24 okupasaun, ema rihun ba rihun terus no mate, no mundu barak halo finji la haree.
Eis Comandante em Chefe das FALINTIL Kay Rala Xanana Gusmão hateten dala barak katak Santa Cruz mak “doko” portaun internasionál. Iha mensajen ida iha Railuli, Leorema, Bazartete, Likisa, iha loron 11 Novembru 2020, nia rekoñese katak masakre ne’e loke fali komunidade internasionál nia matan ne’ebé taka kleur ona ba Timor-Leste nia luta. Maibé nia fó hanoin mós katak masakre seluk barak akontese durante tinan sira ne’ebá, ho vítima barak, no ladún ba to’o mundu nia tilun.
Xanana mós hateten katak manifestasaun ne’e la’ós akontese spontaneamente. Tuir nia, joven sira planea atu hasoru vizita delegasaun parlamentár Portugál, ne’ebé ikus mai kansela tanba governu Indonézia la fó fatin ba jornalista Jill Jolliffe atu tama iha delegasaun.
Hahú husi Igreja Motael
Istória hahú molok loron 12 Novembru. Sebastião Gomes, joven ne’ebé ligadu ba movimentu independénsia, hein hotu iha Igreja Motael iha loron 28 Outubru. Fonte ida (Carmelitas) hatudu data 22 Outubru, maibé maioria hatudu 28 Outubru. Joven sira iha Motael prepara tiha atu halo manifestasaun hodi hasoru okupasaun.
Iha loron 12 Novembru, ema barak halibur iha Motael ba misa hanoin Sebastião. Ema liu 1.000 mak hakbesik igreja iha dader ne’ebá. Husi igreja sira marxa ba sementériu Santa Cruz, Dili fatin ne’ebé Sebastião hakoi hela. Ema liu rihun rua tuir marxa ne’e. Iha dalan, sira hasai bandeira no faixa ne’ebé husu Timor-Leste livre.
Kilat ne’ebé hein iha sementériu
Bainhira prosesaun besik sementériu, tropa no polísia Indonézia hahú hein ba joven sira. Joven sira la ho kilat. Sira lori de’it bandeira, faixa, no ai-funan. Balun halai tama sementériu, ne’ebé tuir relatóriu seluk sai armadilla ba sira.
Relatóriu independente no organizasaun direitus umanus hato’o katak tropa seguransa Indonézia hein ho kilat automátika durante minutu balun nia laran. Iha loron ne’e, Kamal Ahmed Bamadhaj, estudante Nova Zelándia ho tinan 21, mak ema estranjeiru úniku ne’ebé mate.
Xanana dehan, joven sira (feto-mane, “juventude Asuwain”) hasoru kilat ho aten-brani, la tauk. Kilat tropa Indonézia fera tiha moru Santa Cruz, joven barak mak mate, maibé sira kontinua luta ba ukun rasik-an.
ABRI no TNI: naran ne’ebé troka
Iha tinan 1991, militár Indonézia naran ABRI (Angkatan Bersenjata Republik Indonesia), forsa armada ne’ebé inklui Exército, Marinha, Forsa Aérea no Polísia. Tanba ne’e, tropa ne’ebé hein iha Santa Cruz mak ABRI.
ABRI mós iha papél iha polítika no sosiedade tuir doutrina Dwifungsi (“funsaun rua”): defeza no seguransa, no mós partisipa iha governasaun. Depois Presidente Soeharto monu iha tinan 1998, Indonézia halo reforma. Polísia (Polri) separa husi militár, no iha reforma 1999-2000, naran ABRI troka ba TNI (Tentara Nasional Indonesia), ne’ebé agora kompostu husi Exército, Marinha no Forsa Aérea. TNI hanesan instituisaun ne’ebé kontinua husi ABRI. Tan ne’e, ema barak uza “TNI” bainhira koalia kona-ba militár Indonézia em jerál, maibé notisia ne’e uza “ABRI” bainhira refere ba tinan 1991.
Kamera ne’ebé halo mundu haree
Masakre ne’e la hetan bainhira ema barak la haree. Jornalista Britániku Max Stahl filma buat ne’ebé akontese, no kasete sira sai husi Timor-Leste no tau iha televizaun mundu nian. Jornalista Amerikanu Amy Goodman no Allan Nairn mós hanesan testemuña, no tropa seguransa Indonézia ataka sira.
Imajen sira ne’e muda opiniaun públiku internasionál. Eudicitio Pinto husi Sentru Audiovisuál Max Stahl hateten katak Timor-Leste hasoru masakre barak durante funu, maibé Santa Cruz espesiál tanba nia sai imajen. Presidente Portugés Marcelo Rebelo de Sousa, bainhira vizita sementériu Santa Cruz, Dili iha tinan 2022, dehan imajen sira ne’e hanesan “faísca” ne’ebé hamoris konsiénsia mundu nian.
Númeru ne’ebé seidauk loos
Hafoin masakre, governu Indonézia informa ba mundu katak ema nain-19 de’it mak mate no nain 91 mak kanek. Realidade hatudu buat seluk. Relatóriu CHEGA! husi Komisaun Akolimentu, Lia-Loos no Rekonsiliasaun (CAVR) estima ema to’o nain-271 mak mate, no nain-250 seluk mak lakon to’o ohin loron. Fonte seluk mós refere ba ema nain-382 mak hetan kanek. Amnistia Internasionál hateten númeru loos sei la hatene, maibé estima ema liu 200 mak mate ka lakon, no besik nain-400 mak kanek.
Família sira mós la hetan lia-loos kona-ba iha ne’ebé loos so’e sira nia familia. Tuir informasaun ne’ebé hatene, ema mate balun hakoi iha rate Metinaro, balun hakoi iha Tibar, no balun sira so’e iha tasi laran. Relatóriu balun mós hateten katak tropa “halakon” ema kanek husi ospitál. Ema balun hetan ona, maibé balun seidauk, no sira ne’ebé seidauk hetan sei lakon iha rai-maran ka tasi laran. Iha tinan hirak liu ba, família vítima sira halibur iha fatin ida iha Dili nia loro-monu hodi husu espíritu sira ne’ebé lakon atu hasai an husi rai.
Justisa ne’ebé la mai
Maske ema hatene saida mak akontese, rezultadu justisa limitadu tebes. Joven balun mak sira lori ba tribunál no hetan pena prizaun naruk. Amnistia Internasionál hateten katak tentativa atu responsabiliza ema ne’ebé halo krime ne’e fraku, no apelu ba justisa seidauk kumpri. Hafoin independénsia, CAVR rekomenda atu harii rejistu públiku ba ema lakon no ema mate. Organizasaun sosiedade sivíl nafatin husu justisa. Ohin mós, organizasaun naun-governmentál ida hato’o katak justisa kontinua la konkretiza iha tinan 35 liu tiha masakre ne’e.
Husi memória ba responsabilidade
Ba Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, memória ne’e tenke lori responsabilidade. Iha tinan 2020, nia husu joven sira atu hanoin katak sira nia maluk la mate atu bele viola konstituisaun no lei depois ukun-an. Nia mensajen mak: valór sakrifísiu iha loron 12 Novembru hamosu estadu direitu demokrátiku, no ida ne’e tenke defende.
Ohin, iha seremónia aniversáriu, Presidente Ramos-Horta husu timor-oan sira atu hamutuk hodi harii dame no dezenvolvimentu sustentável. Tinan kotuk, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão husu unidade nasionál atu defende interese Timor-Leste. Tinan ida ne’e, Santa Cruz mós hasoru mundu iha Venezia: iha Biennale Arte 2026, pavilaun Timor-Leste nian hatudu obra “Tais Don” husi artista Veronica Pereira Maia, ne’ebé kria atu hanoin vítima 271 Santa Cruz.
Ba jerasaun foun, Santa Cruz la’ós de’it istória husi livru. Joven sira ne’ebé sai husi Motael iha loron ne’e hatudu katak hakarak ba liberdade la presiza kilat, no katak kilat la bele hakmatek hakarak ne’e. Timor-Leste nunka lakon, hanesan PM Xanana hatete. Ohin, bainhira Timor-Leste hamriik hanesan nasaun independente, pergunta ida sei hakbi’it nafatin: se mak responsabiliza ba kilat sira ne’e?

