Alkatiri sosa aviaun Twin Otter milaun $7,2 liu husi ajustu diretu, la iha kotasaun no la hatudu klaru oinsá hili

Relatóriu Auditoria N.º 1/2018 hatudu prosesu ne’e “la iha transparénsia”. Mari Alkatiri no Arsénio Paixão Bano hatán katak aviaun foun no sosa ne’e urjente. Agora aviaun ne’e para no iha investigasaun CAC no Ministériu Públiku nia laran.

AMBENO (TOP) - Kámara Kontas iha Tribunál Rekursu konklui katak Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) la hatudu klaru oinsá nia eskolla aviaun no fornesedór bainhira sosa aviaun DHC-6 Series 400 Twin Otter ho folin USD 7.244.769 iha tinan 2015. Prosesu ne’e hala’o liuhusi ajustu diretu, no la iha kotasaun seluk ne’ebé husu.

Konkluzaun ne’e konsta iha Relatóriu Auditoria N.º 1/2018 (Vol. I), auditoria finanseira ba RAEOA no ZEESM ba tinan 2014 no 2015 (Prosesu n.º 2/2016/AUDIT-S/CC), seksaun 2.8.6.9, pájina 194 to’o 207. Kámara karakteriza prosesu aprovizionamentu ne’e hanesan prosesu ne’ebé “karakteriza ho falta transparénsia”.

Mari Alkatiri, Prezidente Autoridade RAEOA iha tempu ne’ebá, no Arsénio Paixão Bano hatán iha Vol. II relatóriu ne’e nian, liuhusi resposta husi Gabinete Prezidente Autoridade. Sira hatete relatóriu preliminár iha “omisaun no sala interpretasaun” kona-ba faktu sira. Sira sustenta katak la iha aeronave alternativa, aviaun ne’e foun, sosa ne’e urjente, no folin ne’ebé selu iha laran valór merkadu.

Maibé kazu ne’e la remata ho auditoria. Aviaun ZEESM agora para hela no hetan dada fita polísia tanba prosesu investigasaun. Iha 9 Novembru 2026, Prezidente Autoridade RAEOA agora, Régio da Cruz Salu, informa katak RAEOA asegura ona dokumentu orijinál bill of sale aviaun ne’e nian. Maibé nia hatete mós katak aviaun seidauk bele fila ba operasaun. Ministru Transporte no Komunikasaun, Miguel Marques Gonçalves “Manetelu”, konfirma katak aviaun sei para nafatin enkuantu investigasaun la remata.

Kontratu: milaun $7,2 ba aviaun ida

Tuir relatóriu, Prezidente Autoridade asina kontratu iha 12 Agostu 2015 atu sosa aviaun Viking DHC6-400, ne’ebé rejistu iha Kanadá ho númeru C-GVTU no númeru série fabrikante 906. Fornesedór mak kompañia DHC6 Twin Six LLC, no folin kontratu mak USD 7.244.769. Folin ne’e inklui ekipamentu opsionál ho valor USD 494.769.

Kustu adisionál atu hatama aviaun to’o Díli mak USD 80.000. Hafoin ne’e hasai USD 35.368 ba opsaun Additional Corrosion Protection. Nune’e, kustu total aviaun nian mak USD 7.289.401.

Ajustu diretu, la iha kotasaun

Kámara Kontas hatete sosa aviaun halo liuhusi ajustu diretu, no Autoridade hetan pergunta kona-ba oinsá mak prosesu eskolla aviaun no fa’an-na’in la’o. Prezidente Autoridade, Mari Alkatiri, hatán katak, atu aviaun bele opera iha Novembru 2015, RAEOA rekorre ba asesoria espesializada no pro bono husi asesór Francis, ne’ebé mate ona. Liuhusi kontaktu direitu ho fornesedór, sira sosa aviaun DHC-6 Series 400 Twin Otter MSN 906 “iha tempu ne’ebé di’ak”. Tuir nia, aviaun ne’e iha inísiu iha kustu aas liu USD 1.000.000 kompara ho kustu ne’ebé loloos selu.

Kámara Kontas hatete informasaun hirak ne’e la esklarese oinsá mak hili aviaun no fornesedór. Relatóriu hatudu mós inkongruénsia iha dokumentu RAEOA nian rasik.

Deliberasaun rua iha loron ida. Iha 24 Jullu 2015, Autoridade deside autoriza sosa aviaun no hatuur Prezidente atu lidera prosesu ne’e. Deliberasaun n.º 2 hatete katak presiza “hetan kotasaun sira”, atu hatene relasaun kualidade-kustu no oportunidade ne’ebé di’ak liu. Iha loron hanesan, Deliberasaun n.º 3 adjudika ona sosa ne’e ba DHC6 Twin Six LLC.

Prosesu hahú ona molok deliberasaun. Iha 13 Maiu 2015, Prezidente RAEOA, Mari Alkatiri, haruka ona karta ida ba Ministru Obra Públika, Transporte no Komunikasaun. Karta ne’e temi nesesidade atu sosa “Aviaun Twin Otter Series 400 ho fatin-tuur 19 (USD 8.000.000)”. Iha anexu, iha minuta Letter of Interest datadu 8 Maiu 2015, atu selebra entre kompañia Utility Air (Austrália) no RAEOA. Proposta sira ne’e diskute iha enkontru Konsellu Administrasaun Fundu Infrastrutura (CAFI) iha 9 Juñu 2015. Órgaun ne’e hatete katak desizaun kona-ba sosa sei foti iha tempu oportunu.

Nune’e, bainhira Autoridade deliberadu iha 24 Jullu atu aprova sosa no fó mandatu ba Prezidente atu halo prosesu aprovizionamentu, prosesu ne’e hahú ona no hatama ona ba apresiasaun CAFI.

Kámara Kontas husu kotasaun sira ne’ebé Autoridade husu no justifikasaun ba “inkongruénsia” ne’e. Alkatiri nia resposta limita ba haruka fila fali ba esklaresimentu ne’ebé nia fó ona. Kámara konklui katak la husu kotasaun seluk, maski Deliberasaun n.º 2 rasik hatete ida ne’e presiza. Nia hatete mós katak la esklarese tanbasá mak hili tipu aviaun no fornesedór espesífiku, la hili tipu aviaun no fornesedór sira seluk.

Kámara refere ba artigu 7.º n.º 2 Rejime Jurídiku Aprovizionamentu (RJA), kona-ba prinsípiu transparénsia, ne’ebé dehan eskolla proposta tenke sempre fundamenta hakerek.

Iha kontraditóriu, Alkatiri no Bano aprezenta esplikasaun dezenvolvidu iha pájina 64 to’o 66 Vol. II. Kámara hatete esplikasaun ne’e la esklarese pergunta hotu-hotu. Nia nota katak esplikasaun sira ne’e aprezenta besik tinan rua-ho-balu hafoin sosa aviaun, no la hetan evidénsia ida kona-ba dokumentu kontemporáneu ne’ebé justifika opsaun ne’e ka alternativa sira ne’ebé konsidera.

La iha estudu viabilidade, aviaun opera oras ida ho meiu kada loron

Atu avalia ekonomia, efisiénsia no efikásia despeza públika, Kámara Kontas husu se RAEOA halo ona estudu ruma kona-ba viabilidade ligasaun aéreu sira. Alkatiri hatán katak estudu sira indika, atu sustentável, aviaun presiza ba ho oras neen kada loron, ho média pasajeiru 12 kada vôo, liuhusi vôo ba munisípiu seluk no Ataúro.

Kámara hatudu katak durante 2015 no 2016 rota sira limita de’it ba Oe-Cusse – Díli – Oe-Cusse, dala ida kada loron, loron neen kada semana. Nune’e, aviaun opera de’it besik oras ida ho meiu, dook husi oras neen ne’ebé Alkatiri rasik indika. Tanba la iha evidénsia ida kona-ba estudu, Kámara konklui katak desizaun sosa aviaun la baseia ba estudu prévius ida kona-ba viabilidade ekonómika.

“Urjénsia”: Ataúro, aeródromu sira no Komemorasaun 500 Tinan

Deliberasaun n.º 2 hatete iha “nesesidade urjente” atu sosa aviaun pasajeiru atu asegura ligasaun Pante Makassar – Díli – Ataúro no destinu seluk. Kámara Kontas kestiona ida ne’e ho argumentu hirak tuir mai.

  • Alkatiri rasik hatete iha nia esklaresimentu (Jullu 2016, besik tinan ida hafoin sosa) katak nia husu reabilitasaun aeródromu seluk atu aviaun bele opera. Ho esesaun aeroportu Suai, la iha aeródromu ka aeroportu seluk iha Timor-Leste ne’ebé bele simu vôo aviaun RAEOA nian. Aviaun ne’e tipu STOL, maibé nia presiza pista rai kompaktu ho naruk minimu metru atus lima.
  • Kona-ba Ataúro, iha 24 Dezembru 2015 halo survey ba aeródromu ne’e, ho partisipasaun piloto no ko-piloto aviaun RAEOA. Alkatiri rasik hatete katak risku operasaun “ne’e, no sei, aas”.
  • Resta de’it vôo Oe-Cusse – Díli, liuliu ba Komemorasaun 500 Tinan. Kámara konsidera justifika sosa aviaun ho folin besik USD milaun 7,2 ho komemorasaun ne’ebé dura loron rua de’it hanesan fundamentasaun la sufisiente, tanba bele aluga aviaun ka lori konvidadu sira liuhusi tasi.
  • Molok RAEOA sosa aviaun, iha ona ligasaun aéreu Oe-Cusse – Díli ba pasajeiru, ne’ebé empreza no instituisaun privadu asegura. MKM Aviation Service (helikópteru) no MAF International, RAEOA rekorre ba dala 21 minimu ba transporte aéreu (viajen ba deit) entre Marsu to’o Outubru 2015. Kámara hatete MKM no MAF “bele fásil” uza atu transporta konvidadu sira ba komemorasaun.
  • Kámara nota mós kontradisaun iha kontraditóriu. Alkatiri no Bano hatete sosa aviaun planeia ona, maibé tuir mai hatete selebrasaun sira mak “faktu urjénsia” ne’ebé justifika sosa iha momentu ne’e. Relatóriu hatete mós sosa aviaun la iha mós iha orsamentu ba tinan 2015.

Aviaun “foun” ka la’e?

Kámara Kontas hatete folin USD 7.244.769 hanesan ho folin aviaun DHC-6 Twin Otter iha estadu foun. Ba tinan 2017, folin indikativu ba aviaun hanesan mak USD 6.500.000. Relatóriu aprezenta dadu hirak ne’ebé, tuir Kámara, hatudu katak aviaun la’ós foun tebes.

  • Karta 13 Maiu 2015 hatete aviaun ne’ebé hakarak sosa hela produz no bele entrega iha Juñu/Jullu. Deliberasaun n.º 3 (24 Jullu) hatete aviaun iha “faze avansadu produsaun nian”. Kámara hatete la hatene karta no deliberasaun refere ba aviaun hanesan ka lae.
  • Tuir Canadian Civil Aircraft Register, aviaun C-GVTU (MSN 906) produz iha 2014, no Viking Air Limited rejistu dahuluk iha 29 Maiu 2014. Bainhira asina kontratu iha Agostu 2015, liu ona tinan ida husi nia produsaun.
  • Iha internet iha foto no informasaun kona-ba vôo aviaun ne’e iha Agostu 2014. Iha 29 Dezembru 2014, kompañia CAVU Aviation Finance LLC publika anúnsiu fa’an ka aluga aviaun ne’e, ho foto aviaun ne’ebé kompletu ona.
  • Autoridade, ne’ebé Alkatiri lidera, “prefere la responde” bainhira husu kona-ba inkongruénsia entre Deliberasaun no data rejistu aviaun.

Iha kontraditóriu, Alkatiri no Bano hatete aviaun ne’e foun, hanesan hatete mós iha anúnsiu fa’an, no aviaun hela ho fabrikante. Sira aprezenta deklarasaun husi fa’an-na’in katak bainhira aviaun to’o Díli iha 2 Novembru 2015, nia iha total oras vôo 62, maioria relativu ba vôo husi Kanadá ba Timor-Leste.

Ekipamentu opsionál: USD 184.861 sei taka hela iha kontainer

Folin kontratu inklui ekipamentu opsionál ho valor USD 494.769, hanesan hatudu iha Anexu F kontratu nian no Tabela 19 relatóriu nian.

Ekipamentu

Valor (USD)

Rádiu HF (instalasaun kompletu)

101.668

Gravadór Dadu Vôo (FDR)

132.632

Sistema naroman emerjénsia kabine

15.240

Laran Ezekutivu/VIP (fatin-tuur VIP 4)

153.587

Stretcher Rack (maka rua)

31.274

Tinta esternu ho logo

25.000

Additional Corrosion Protection

35.368

Total

494.769

Kámara Kontas hatudu katak kadeira VIP no maka sira la instala iha aviaun. Alkatiri justifika katak ekipamentu ne’e “adaptável, fasil atu monta no hasai”, bele uza bainhira presiza, no presiza ba vizita entidade VVIP no razaun seguransa. Kámara hatete ida ne’e, “ho respeitu”, la koresponde ba realidade. Montajen reprezenta alterasaun signifikativa ba laran aviaun no envolve seguransa pasajeiru. Kontratu rasik temi ekipamentu ne’e hanesan “options to be installed pre-closing”, no folin inklui montajen. Kámara hatete mós katak, tuir kontratu manutensaun no operasaun, la iha enjinheiru ne’ebé hela iha Timor-Leste.

Iha kontraditóriu, Alkatiri no Bano hatama foto kadeira VIP no maka sira, ne’ebé sira dehan armazena iha Aeroportu Díli. Kámara Kontas halo inspesaun iha 17 Maiu 2018. Relatóriu nota katak testu ba ponto ne’e muda kompara ho relatu preliminár, tanba Alkatiri no Bano hatudu ona fornesimentu efetivu ekipamentu ne’e. Husi inspesaun ne’e, Kámara hatudu faktu hirak tuir mai.

  • Ekipamentu ne’e (kadeira VIP haat, meza VIP ida no maka rua) kustu ba RAEOA total USD 184.861no armazena iha kontainer ida iha Aeroportu Díli.
  • Volume tolu husi haat ne’ebé transporta kadeira VIP sira, ne’ebé kustu USD 153.587 ba kofre públiku, sei taka hela la uza dala ida, ka la loke sira-nia embalajen.
  • Kámara la kestiona maka sira nia utilidade, maibé kestiona sira-nia folin USD 31.274.

Kustu operasaun: défise USD 3.881 kada loron

Operasaun aviaun iha kontratu ho empreza terseira. Kenn Borek Air hala’o jestaun no operasaun ho valor USD 137.000 kada fulan (USD 1.644.000 kada tinan), la inklui despeza manutensaun. STAT halo ground handling no marketing (fa’an bilhete) ho komisaun 10%. Stars (TL) fornese kombustivel ho folin USD 1,27 kada litru iha Novembru 2015.

Kustu RAEOA ho kontratu sira ne’e iha Novembru no Dezembru 2015 sa’e to’o minimu USD 763.785. Kustu ne’e inklui depózitu garantia USD 200.000 no pagamentu inísiu ba peasa manutensaun USD 220.000. Se la konta depózitu, kustu total sei USD 563.785. Reseita operasaun iha fulan rua ne’e mak USD 134.428.

Kámara hatudu katak taxa okupasaun aas iha períodu ne’e tanba vôo liu ida kada loron molok no depois Komemorasaun 500 Tinan. Média pasajeiru 13 kada vôo husi 158 vôo, kompara ho fatin 19. Ida ne’e la akontese iha 2016: iha Marsu 2016, média mak pasajeiru 10 de’it, balu liu metade fatin ne’ebé disponivel.

Kámara halo estimativa ba kustu loroloon aviaun ne’ebé halo vôo rua kada loron, loron neen kada semana.

Deskrisaun

USD kada loron operasaun

Total despeza

6.465

Total reseita (bilhete USD 68, okupasaun 100%)

2.584

Défise loroloon estimadu

-3.881

Estimativa ne’e konsidera 25 loron operasaun kada fulan no la konta despeza manutensaun. Kámara konklui katak défise ne’e sei akontese maski okupasaun 100%. Nia hatete mós katak aumenta folin bilhete bele hasai prokura, ho esesaun pasajeiru funsionáriu RAEOA ka administrasaun públika sentrál, ne’ebé sira nia bilhete selu ho osan públiku. Kámara hatete fatór hirak ne’e tenke konsidera molok sosa aviaun, maibé la akontese tanba la iha estudu prévius.

Mari Alkatiri no Arsénio Paixão Bano nia resposta

Iha Vol. II (parágrafu 549 to’o 703), Alkatiri no Bano hatán ba konkluzaun sira iha pontu lima.

Ajustu diretu no eskolla aviaun. Alkatiri no Bano hatete la iha aeronave alternativa. Tuir sira, hili aeronave ida mós signifika hili fabrikante. Sira hakarak aviaun ho kapasidade menus husi fatin 20, ho kapasidade STOL, no manutensaun fásil. Sira fó ezemplu aeronave sira ne’ebé produsaun para ona: Beechcraft 1900 (2002), Britten-Norman Trislander (1980), Embraer EMB110 (1991), Metroliner (1984) no Dornier 328 (2000). Sira dehan Viking iha “monopóliu merkadu” iha segmentu ne’e. Alternativa mak aeronave ho idade tinan 16 ka liu, ne’ebé presiza avaliasaun profundu ba manutensaun, no la iha operadór iha Timor-Leste ka autoridade aviasaun sivíl ho kompeténsia atu jere ida ne’e. Sira hatete mós katak aeronave MSN 906 sosa tanba disponível, no enkomenda molok fabrikasaun sei hein liu tinan ida.

Falta rentabilidade. Alkatiri no Bano hatete Rejiaun la tau rentabilidade nu’udar faktór desizivu, no la’ós Rejiaun nia atribuisaun atu opera aeronave ho rentável. Objetivu mak estabelese ligasaun aéreu ba enklave Oé-Cusse, atu kria kondisaun investimentu no hamenus efeitu “insularidade”. Sira hatete kustu aas tanba aviaun opera husi operadór estranjeiru, no parte husi komisaun jestaun mak “royalty” ba uza sertifikadu operadór aéreu Kanadá nian. Rejistu iha Timor-Leste seidauk posível tanba la iha rejistu aeronave, regra téknika manutensaun no regra sertifikasaun operadór aéreu. Sira hatuur kulpa ba governu sentrál no ANATL, E.P., ne’ebé responsavel ba jestaun aeroportu no aeródromu. Tuir sira, manutensaun ne’ebé presiza simples: funsionáriu ida iha pista durante vôo, balansa, fó bee ba pista no hasai fatuk.

Urjénsia. Alkatiri no Bano hatete Kámara konfunde kestaun rua. Tuir sira, Komemorasaun 500 Tinan la’ós razaun sosa aviaun, maibé “faktu urjénsia” ne’ebé justifika sosa iha momentu ne’e. Sira argumenta katak Kámara rasik implisitamente rekoñese urjénsia bainhira sujere aluga aviaun, tanba lokasaun mós presiza konkursu públiku urjente.

Folin. Alkatiri no Bano hatete folin referénsia USD 6.500.000 la iha fundamentasaun no probavelmente mai husi gia hanesan aircraft bluebook. Folin final USD 7.244.769 variasaun 10% de’it. Se soma USD 494.769 husi Anexu F ba USD 6,5 milaun, rezultadu mak USD 6.994.769, diferensa USD 250.000 de’it, la konta despeza administrativa, escrow no rejistu. Sira hatete informasaun katak aviaun “uza ona” falsu:

  • Rejistu Maiu 2014 halo iha fabrikante nia naran, tanba kontratu (klauzula 3.1.1) obriga fabrikante entrega aviaun ho rejistu no sertifikadu aeronavegabilidade.
  • Foto Agostu 2014 koresponde ba vôo teste atu sertifikasaun, tuir norma aviasaun sivíl Kanadá (CARS 507.04).
  • Foto Dezembru 2014 hatudu matrikula aeronave ho númeru série 955, la’ós 906. Anúnsiu rasik dehan “NEW Twin Otter 400 available immediately at factory”, ho oras vôo 0.
  • Kronolojia: kontratu 12 Agostu 2015; rejistu iha naran “Planes & Parts Limited” iha 5 Agostu 2015; muda rejistu ba Kenn Borek Air Ltd. iha 17 Novembru 2015.
  • Fabrikante rasik hatete entrega Twin Otter 400 nain 27 iha 2014. Sira hatete fa’an aeronave iha tinan tuir mai husi fabrikasaun mak normál.
  • Karta fa’an-na’in nian konfirma aeronave to’o Díli iha 2 Novembru 2015 ho oras 62, liuliu husi vôo entrega husi Kanadá.

Ekipamentu opsionál. Alkatiri no Bano hatete falsu katak ekipamentu la existe: nia iha Rejiaun nia liman no bele inspesiona iha Aeroportu Díli. Relatóriu preliminár konklui katak pagamentu ne’e ilegál tanba la iha kontraprestasaun, maibé sira hatete premisa ne’e falsu. Sira hatete mós katak kabine aeronave iha konfigurasaun barak ne’ebé aprova ona, no enjinheiru ne’ebé bazeia iha Timor-Leste bele halo troka ne’e, “inklui iha loron rasik”. Sira kita mós mensajen husi téknisu manutensaun operadór nian, Scott Darroch, katak troka konfigurasaun iha loron hanesan sei limita númeru vôo ne’ebé bele halo.

Hafoin auditoria: aviaun para, investigasaun lori ba CAC

Aviaun para antes investigasaun. Antes Janeiru 2025, Autoridade RAEOA deside hapara movimentasaun aviaun ZEESM no submete ba prosesu investigasaun, tanba identifika “irregularidade balun”, tuir Agência Tatoli. Prezidente Autoridade RAEOA iha tempu ne’ebá, Rogério Tiago Lobato, hamutuk ho Ministru Manetelu no Aero Dili, informa katak Aero Dili sei halo operasaun rota Díli – Oe-Cusse no fila fali durante aviaun ZEESM iha investigasaun.

CAC simu delegasaun. Iha 14 Janeiru 2025, Komisáriu Komisaun Antí Korrupasaun (CAC), Rui Pereira dos Santos, hatete CAC simu delegasaun husi Ministériu Públiku (MP) atu investiga kazu aviaun ZEESM. Tuir nia, iha tempu ne’ebá CAC hahú ona prosesu investigasaun no hala’o hela faze rekolla dokumentu. Nia esplika katak dokumentu sira ne’e presiza atu hatene krime akontese ka la'e.

Sasin barak, susar tanba aviaun sosa iha Kanadá. Iha Agostu 2025, Komisáriu CAC hatete iha ninia file Oe-Cusse nian kazu 400-resin. Nia hatete MP sei fahe kazu sira, no aviaun ZEESM, Ró Haksolok no uma ho rai Fulolo sei trata ketak-ketak. Nia hatete CAC rona ona sasin lubuk ida iha kazu aviaun no rekolla ona dokumentu. Maibé nia hatete CAC hasoru difikuldade, tanba aviaun sosa iha Kanadá no Embaixada Kanadá la iha Timor-Leste. CAC sei presiza koordena ho Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun atu kontaktu embaixada Kanadá iha Jakarta, maibé seidauk to’o faze ne’e.

Auditoria internasionál. Iha Maiu 2024, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão deside atu halo auditoria internasionál ba Ró Haksolok no aviaun ZEESM, tuir Tatoli. Tuir RTTL, auditoria ne’e entrega ba empreza husi Portugál atu analiza jestaun no despeza aviaun ZEESM (hamutuk ho Ró Haksolok).

Problema rejistu no dokumentu. Iha 9 Outubru 2025, Ministru Manetelu hatete aviaun ZEESM labele kontinua operasaun enkuantu seidauk iha dokumentu ofisiál no seidauk rejistu iha Autoridade Aviasaun Sivíl Timor-Leste (AACTL). Nia hatete aviaun nia kondisaun mós “aat hela”, no katak aviaun sei uza hela rejistu Kanadá (CofR). Nune’e nia bele semo de’it iha Timor-Leste no labele halo vôo komersiál ba nasaun seluk. Atu expande vôo, aviaun tenke rejistu iha AACTL atu hetan matrikula 4W no atestadu aeronavegabilidade (CofA). Ministru hatete mós sira tenke hadi’a dokumentu legál ho autoridade aviasaun Kanadá no AACTL molok hetan permisaun vôo.

Ida ne’e hatudu kontestu ne’ebé relevante ho resposta Alkatiri no Bano iha 2018. Iha tempu ne’ebá, sira hatete rejistu aviaun iha Timor-Leste seidauk posível tanba la iha rejistu aeronave no regra sertifikasaun nasionál. Iha Outubru 2025, aviaun seidauk rejistu iha AACTL.

Bill of sale iha RAEOA nia liman, aviaun seidauk bele opera

Iha 9 Novembru 2026, Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu, hatete ba Rádiu Rafa iha Parlamentu Nasionál katak dokumentu orijinál bill of sale aviaun ZEESM agora iha Autoridade RAEOA nia liman. Tuir nia, parte jurídiku ne’ebé verifika kestaun ne’e mós kaer ona dokumentu ne’e. Hafoin ne’e, nia fó informasaun hirak tuir mai.

  • Prosesu transferénsia responsabilidade administrativa husi parseiru estranjeiru ba RAEOA kontinua. Kontratu ne’ebé uluk halo ho parseiru ne’e sei tama iha prosesu terminasaun iha Novembru ka fulan tuir mai. Rafa la temi naran parseiru ne’e. Relatóriu auditoria 2018 identifika Kenn Borek Air nu’udar operadór ne’ebé kontratadu.
  • Ekipa Aereu Nave RAEOA sei halo viajen ba Kanadá atu simu dokumentu hotu ne’ebé relasiona ho aviaun, tanba parseiru estranjeiru prontu atu entrega responsabilidade.
  • Aviaun seidauk bele fila ba operasaun tanba iha prosesu investigasaun. RAEOA tenke respeita prosesu ne’e to’o remata, atu evita asaun ne’ebé bele prejudika investigasaun.
  • Atu aviaun bele opera fali, presiza estrutura institusionál ne’ebé bele jere operasaun, inklui lisensa no responsabilidade kompañia aérea. Tanba ne’e, RAEOA halo estudu viabilidade atu harii kompañia aérea rasik.
  • Régio Salu rekoñese aviaun ne’e iha importánsia boot ba konetividade no hamenus izolamentu Oe-Cusse, no RAEOA hakarak aviaun fila lalais ba operasaun, maibé ho prosedimentu legál, administrativu no tékniku.

Iha fatin hanesan, Ministru Manetelu konfirma katak aviaun ZEESM para no hetan dada fita polísia haleu tanba iha prosesu investigasaun. Nia hatete la hakarak ko’alia detallu, maibé hatete katak bainhira ema dada fita polísia haleu sasán ka patrimóniu ruma, ida ne’e signifika iha problema.

Kustu aviaun 2016 to’o 2024: besik milaun $29,5

Iha 9 Novembru 2026, RAEOA fó ba Rádiu Rafa lista despeza aviaun ZEESM nian ba tinan 2016 to’o 2024. Dadu ne’e RAEOA rasik mak fó.

Tinan

Operasaun (USD)

Ground handling (USD)

Kombustivel (USD)

Peasa (USD)

2016

1.638.930,00

96.000,00

190.000,00

173.000,00

2017

1.638.930,00

117.600,00

202.000,00

160.000,75

2018

1.704.000,00

114.000,00

203.000,58

200.545,00

2019

1.875.455,00

103.200,00

201.050,80

195.600,00

2020

1.776.000,00

108.000,00

203.904,08

245.500,50

2021

1.776.000,00

122.400,00

2.039.004,08*

260.000,50

2022

2.082.246,54

164.770,43

286.446,89

275.650,00

2023

2.337.879,35

82.237,35

204.220,51

300.000,00

2024

996.000,00

7.508,25

la fó

la fó

*Númeru ne’e hanesan ne’ebé publika; nia dala sanulu liu kombustivel iha tinan seluk.

Tuir sumáriu RAEOA, total kustu mak hanesan tuir mai:

  • Operasaun: USD 15.825.440,89
  • Ground handling: USD 915.716,03
  • Kombustivel: USD 3.529.625,94
  • Peasa: USD 1.536.646,75
  • Kustu operasaun no manutensaun: USD 21.807.430,61
  • Folin aviaun (aircraft price): USD 7.655.210,00
  • Total: USD 29.462.640,61

Kustu operasaun fixu kada tinan hatudu padraun ne’ebé besik hanesan kustu ne’ebé Kámara Kontas indika. Kámara hatete kontratu ho Kenn Borek Air iha valor USD 1.644.000 kada tinan. Despeza operasaun RAEOA iha 2016 no 2017 mak USD 1.638.930. Despeza ne’e sa’e to’o USD 2.337.879,35 iha 2023.

Resposta Alkatiri no Bano nian iha tinan 2018 fó esplikasaun téknika no hatuur responsabilidade ba governu sentrál no ANATL, E.P. Kámara hatete esplikasaun ne’e aprezenta tinan rua ho balu hafoin sosa aviaun. Agora, investigasaun CAC no MP kontinua no seidauk iha rezultadu públiku.

 

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

Online Counter