Analiza | Debate Jeneralidade OJE 2027 | Parlamentu Nasionál, Díli, 9 Novembru 2026
DILI/AMBENO (TOP) - Orsamentu ho montante biliaun US$2,569 nia asuntu sentrál iha debate loron dahuluk la’ós hira mak Estadu sei gasta, maibé saida mak povo Timor-Leste tomak sei hetan. Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão aprezenta Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho promesa “reziliénsia”. Iha loron hanesan, deputada husi bankada FRETILIN Cristina Yuri R S Costa tau pergunta ida ba sala Parlamentu: osan públiku ne’ebé Parlamentu sei aprova, sei lori mudansa saida ba família Timor-oan sira nia moris loroloron?
Pergunta rua ne’e la kontradiz malu totalmente, maibé sira tau fatin rua ne’ebé Governu no opozisaun sei diskute durante semana ne’e nia laran: orsamentu nu’udar vizaun ba futuru, no orsamentu nu’udar instrumentu ne’ebé tenke sukat bazeia ba rezultadu. Analiza ne’e haree ba diskursu Primeiru-Ministru nian, númeru sira iha proposta, kestaun ne’ebé FRETILIN hato’o.
Orsamentu ho vizaun tinan lima: fahe polítika existente no polítika foun
Orsamentu 2027 konsolidadu iha biliaun US$2,569, aumentu 7,4% kompara ho Orsamentu Retifikativu 2026. Investimentu públiku sa’e ba miliaun US$535,3 ho miliaun US$505,8 destina ba projetu kapitál dezenvolvimentu. Husi parte seluk, dotasaun ba bens no servisu redús 19,8% ba miliaun US$550,3. Ho opsaun ne’e, Governu hatudu katak nia privilejia investimentu transformadór no kontrola despeza funsionamentu.
Mudansa metodolójika ida iha OJE 2027 mak abordajen ne’ebé orienta tuir polítika, ho orizonte tinan lima. Besik biliaun US$2,19 destina ba kontinuidade polítika ezistente, no miliaun US$380,47 ba prioridade foun no alargadu Governu nian. Tuir PM, ho abordajen ne’e Parlamentu Nasionál ho sidadaun sira bele iha instrumentu eskrutíniu ne’ebé di’ak liu, hodi avalia ho klaru liu kustu husi desizaun foun. Kada dotasaun orsamentál liga ba polítika ida, ba programa ida no ba rezultadu esperadu. Nia hatete laiha despeza ida bele kontinua de’it tanba “sempre iha ne’ebá”, tanba hotu-hotu tenke hetan revizaun.
Governu projeta kreximentu ekonomia naun petrolíferu 4,6% no inflasaun besik 1,8%. PM rekoñese katak previzaun hirak-ne’e depende ba kapasidade implementasaun no evolusaun kontestu internasionál. Ekonomia naun petrolíferu krexe 4,3% iha 2025, ne’ebé rejista kreximentu kintu konsekutivu.
Vizaun Governu: reziliénsia ba família, ba Estadu no ba jerasaun futura
Xanana abre ho moldura nasionál. Tinan 2027 sei marka tinan 25 independénsia, no Governu aprezenta orsamentu ne’e ho títulu “Atu Reforsa Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru Sustentável”. Nia hatete ida-ne’e kompromisu polítiku Governu nian ho konstrusaun Timor-Leste ida ne’ebé ladún dependente, inkluzivu liu no preparadu ba dezafiu dékada sira tuirmai.
Ba Governu, reziliénsia signifika garante rendimentu seguru ba família sira bainhira presu sa’e. Signifika iha bee ba agrikultura iha tempu bailoron no asegura matéria-prima ba konstrusaun infraestrutura no ba dezenvolvimentu indústria. Ba Estadu, signifika kontinua presta servisu públiku ho kualidade ba povu, mezmu hasoru xoke ho difikuldade, no la gasta ho forma irresponsável poupansa ba jerasaun futura. PM refere katak iha 2011, povu Timor define tiha ona iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030 nia vizaun kona-ba reziliénsia ba longu prazu. Planu ne’e agora atualizadu no hakle’an liuhusi Planu Médiu Prazu 2027–2030.
Konkista ne’ebé Governu refere
PM hatudu progresu balun ne’ebé nia konsidera baze ba reziliénsia ne’e:
Eletrisidade tama ona iha aldeia 163 ne’ebé identifika tuir programa expansaun to’o final 2025, no sistema solár mós alkansa ona agregadu familiár remotu. Estrada ho kilómetru 2.475 konklui ka reabilita ona to’o Juñu tinan ne’e. Kabu submarinu fibra ótika instala ona atu fó internet ho velosidade aas, no Aeroportu Internasionál Presidente Nicolau Lobato rekualifika daudaun.
Iha saúde, Organizasaun Mundiál Saúde sertifika Timor-Leste hanesan país livre husi malária iha Jullu 2025, no trakoma elimina ona hanesan problema saúde públika. Kuidadu maternu mós sai di’ak liu: 78% husi partu hetan asisténsia pesoál kualifikadu, kompara ho 60% iha 2016. Iha edukasaun, taxa líkida matríkula iha ensinu báziku atinje 93,3%, ho rekrutamentu profesór rihun-ba-rihun.
Iha kontestu rejionál, Timor-Leste adere ba Organizasaun Mundiál Komérsiu iha 2024 no sai membru ASEAN dézimu primeiru. Remesa husi traballadór iha estranjeiru atinje miliaun US$104,5 iha semestre dahuluk 2026, kompara ho miliaun US$80,4 iha períodu hanesan 2025.
Realidade ne’ebé PM rasik rekoñese
Parte balun iha diskursu frontál. PM dehan katak pobreza kontinua hanesan realidade todan, liuliu iha komunidade rurál, no dezigualdade seidauk hotu. Nia hatete katak média nasionál kreximentu la deskreve moris família ida ne’ebé nia rendimentu insertu, ne’ebé sentru saúde difísil asesu, ka ne’ebé labarik tenke la’o dook atu bá eskola, dala barak ho hamlaha. Nia hatete mós katak esforsu Governu nian de’it la konsola ema ne’ebé terus: presiza halo barak tan no di’ak liu.
Nia fó dadu ne’ebé todan. Ema ida de’it husi na’in-tolu ho tinan 15 ba leten iha empregu, no jovem na’in-tolu husi na’in-sanulu entre tinan 15 to’o 24 la eskola, la iha servisu no la iha formasaun profisionál. Besik 45% labarik menus tinan lima hatudu atrazu iha kreximentu, no 19% iha todan menus liu tuir sira nia aas, ne’ebé sinál deznutrisaun maka’as. PM admite katak administrasaun públika la bele emprega ema hotu-hotu, no presiza esplorasaun agríkola, atividade peska, ofisina no empreza privada ne’ebé bele krexe no kria empregu.
Prioridade orsamentál sira
Ekonomia no setór produtivu
Orsamentu atribui miliaun US$956,9 ba asuntu ekonómiku, inklui infraestrutura no setór produtivu. Agrikultura simu miliaun US$37,8, liu 21% kompara ho orsamentu anterior, ba irigasaun, produsaun agríkola, servisu extensaun no dezenvolvimentu merkadu. Turizmu simu miliaun US$13,1, aumentu 31%, inklui apoiu foun ba turizmu espesializadu, peska no tasi.
PM hatudu mós dezafiu finansiamentu. Saldu empréstimu bankária komersiál ba agrikultura besik miliaun US$1,5 de’it, no ba indústria transformadora besik miliaun US$6,5. Atu hatán, Governu kria Banku Nasionál Dezenvolvimentu ho misaun apoia investimentu viável iha setór prioritáriu. Governu halo mós koordenasaun ho Ajénsia Feto Empreendedora Timor-Leste, ne’ebé halibur reprezentante feto husi munisípiu hotu iha Díli atu aprezenta planu investimentu no hetan kréditu. Kooperativa mós iha papél importante, ho númeru membru ne’ebé aumenta.
Infraestrutura
Orsamentu atribui miliaun US$345,7 ba estrada no ponte, miliaun US$157,6 ba eletrisidade, no miliaun US$23,5 ba bee no saneamentu. Orsamentu estabelese limite anuál miliaun US$250 ba despeza projetu existente husi Fundu Infraestrutura, ne’ebé fó prioridade ba konkluzaun obra ne’ebé halo hela. PM dehan katak hotu projetu útil sira nia koloka ba servisu povu tenke sai prioridade, la’ós akumula tan kompromisu ne’ebé Estadu la konsege ezekuta iha tempu. Governu mós sei kontinua investe iha manutensaun infraestrutura.
Iha enerjia, PM refere kapasidade eletrisidade foun iha Oe-Cusse Ambeno no investimentu solár iha Ataúro. Nia espera mós katak projetu solár boot iha Manatutu, bainhira operasionál, bele hamenus konsumu gazóleu iha produsaun eletrisidade no dependénsia ba kustu kombustível importadu.
Saúde, edukasaun no inkluzaun sosiál
Saúde simu miliaun US$182,6, aumentu 17%, no edukasaun miliaun US$194,2, aumentu 11% kompara ho 2026. Ba deznutrisaun, orsamentu destina miliaun US$11,7 ba apoiu maternu-infantíl, liuliu husi Bolsa Mãe, no alimentasaun eskolár simu miliaun US$24,7, ne’ebé munisípiu sira ezekuta. PM hatete katak laiha ministériu ida bele rezolve mesak dezafiu ne’ebé atravesa setór barak.
Inkluzaun sosiál simu besik miliaun US$367, inklui apoiu ba Kombatente Libertasaun Nasionál, seguransa sosiál no asisténsia ba família vulneravel. Besik 108.000 idozu no ema ho defisiénsia simu prestasaun naun kontributiva. Governu sei uza sistema dijitál foun ne’ebé baze iha inkéritu níveis moris atu identifika agregadu familiár ne’ebé kiak liu no orienta asisténsia di’ak liu.
Petróleu no minerál
Governu afeta miliaun US$244,8 ba polítika foun iha setór petrolíferu no minerál, inklui apoiu ba TIMOR GAP ba projetu Kuda Tasi no Jahal no ba avansu Greater Sunrise. Murak-Rai Timor simu miliaun US$14,9 atu apoia esplorasaun minerál. Orsamentu mós afeta miliaun US$139,8 ba orden públika no seguransa, no miliaun US$36,2 ba justisa.
Hatán FRETILIN: husi númeru ba realidade povu
Deputada Cristina Yuri hahú la’ós ho biliaun, maibé ho uma-kain. Nia dehan iha uma-kain barak, rendimentu ki’ik tenke fahe entre sosa hahán, selu transporte, fó edukasaun ba labarik no buka tratamentu ba membru família ne’ebé moras. Bainhira osan la to’o, desizaun simples bele sai todan tebes. Tanba ne’e, nia dehan debate orsamentál tenke hahú husi realidade povu, la’ós husi númeru finanseiru de’it.
Nia argumenta katak OJE mak instrumentu polítika públika ne’ebé tenke hatudu saida Estadu hakarak atinji, sé mak sei hetan benefísiu, no oinsá Parlamentu Nasionál sei sukat nia rezultadu.
Pobreza: dadu hanesan, konkluzaun ne’ebé la hanesan
Nia uza relatóriu Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024, ne’ebé INETL públika iha Outubru 2026. Relatóriu ne’e hatudu taxa pobreza nasionál hamutuk 37%, ho ema nain-522.927 moris iha liña pobreza nasionál nia okos, ho rendimentu US$2,31 ba ema ida kada loron. Taxa pobreza komparável tun husi 48,4% iha 2014 ba 37% iha 2024. Ba FRETILIN, ida ne’e hatudu progresu, maibé la signifika problema rezolve ona, tanba ema na’in-522.927 kontinua enfrenta difikuldade atu asesu ba nesesidade báziku sira.
Ida ne’e importante: Governu no opozisaun uza dadu hanesan, maibé hasai konkluzaun rua. Xanana uza hodi hatudu progresu no rekoñese kiak. Cristina Yuri uza hodi husu oinsá dadu TLSLS 2024 sei influensia alokasaun OJE 2027, meta anuál hira atu hamenus pobreza rurál no dezigualdade, no oinsá Governu sei garante katak programa sosiál, saúde, bee moos, edukasaun no infraestrutura to’o ba munisípiu ho taxa pobreza aas liu.
Prioridade orsamentál: 18% ba setór báziku
Nia refere ba análise husi ONG La’o Hamutuk ne’ebé aprezenta ba Parlamentu Nasionál. Análise ne’e hatudu katak agrikultura, edukasaun, saúde no bee moos hamutuk simu de’it 18% husi despeza Estadu. Nia husu: prioridade orsamentál reflete duni nesesidade báziku povu nian? Se diversifikasaun ekonomia mak objetivu nasionál, agrikultura, peska, edukasaun, saúde no bee moos tenke iha papél klaru iha estratéjia. Investimentu iha setór produtivu no kapitál umanu la’ós alternativa ba projetu boot, maibé kondisaun atu povu bele partisipa no hetan benefísiu husi kreximentu.
Diversifikasaun: iha títulu ka iha pursentu?
Ponte sentrál iha debate ne’e mak diversifikasaun. Governu uza liafuan ne’e iha títulu orsamentu, no FRETILIN husu: orsamentu hatudu diversifikasaun duni?
Tuir Cristina Yuri, Prioridade Estratéjika n.º 1 (Diversifikasaun Ekonomia no Setór Produtivu Estratéjiku) iha alokasaun besik miliaun US$157,8, ka 7,2%. Agrikultura simu de’it 2,1% husi proposta OJE 2027, no dezde planu orsamentu 2022 to’o proposta 2027, alokasaun ba agrikultura nafatin la to’o 3%.
Governu hatudu aumentu 21% iha agrikultura (miliaun US$37,8). FRETILIN hatudu pursentu ki’ik iha totál. Númeru rua ne’e la nesesariamente kontradiz malu, tanba aumentu boot husi baze ki’ik bele kontinua ki’ik iha totál. Maibé baze kálkulu ba pursentu 2,1% presiza klarifikasaun husi Ministériu Finansas, atu publiku bele hatene numerador no denominador ne’ebé uza.
FRETILIN hatudu mós dadus komérsiu: iha 2025, Timor-Leste importa besik miliaun US$984,9 no esporta de’it miliaun US$99,5. Husi esportasaun la’ós petróleu, kafé reprezenta besik 81,7%. Ba deputada ne’e, númeru sira ne’e hatudu katak baze produtiva no esportasaun seidauk diversifikadu. Nia hatete diversifikasaun tenke signifika katak agrikultór produz no fa’an liu, peskadór aumenta rendimentu, produtór pekuária hetan merkadu, empreza lokál aumenta produsaun, juventude hetan servisu, no produtu Timor-oan substitui parte husi importasaun.
Nia refere mós SEFOPE nia esforsu atu ajuda Timor-oan sira hetan rendimentu família, maibé nia hatete katak ida-ne’e labele sai de’it solusaun temporária. Ministériu relevante sira tenke hametin koordenasaun, dezenvolve setór produtivu, estimula investimentu no kria kondisaun ba empregu sustentável.
Ministériu Komérsiu no Indústria
Proposta OJE 2027 aloka US$7.578.816 ba Ministériu Komérsiu no Indústria (MCI), kompara ho US$8.284.463 iha 2026, ne’ebé katak redusaun 8,5%. Programa 983 tun 9,4% no Kapitál Dezenvolvimentu tun 66,7%. Cristina Yuri dehan redusaun ne’e presiza esplikasaun, tanba MCI iha responsabilidade atu apoia negósiu ki’ik no médiu, promove produtu lokál no dezenvolve indústria transformadora.
Nia klarifika katak nia la sujere atu limita investimentu estranjeiru, tanba investimentu estranjeiru bele lori kapitál, merkadu no koñesimentu. Maibé polítika públika tenke garante katak empreza Timor-oan iha oportunidade atu partisipa, aprende, fornese bens no servisu, no hetan benefísiu husi kreximentu. Nia husu: empreza lokál hira mak sei hetan apoiu iha 2027, no oinsá Governu sei garante kompetisaun justu, transparénsia no transferénsia koñesimentu?
Pergunta espesifiku ba Governu
Cristina Yuri tau pergunta ho prazu ne’ebé bele sukat. Nia husu produtu hira mak Governu hakarak substitui importasaun iha tinan tolu ka lima, no empregu foun hira mak programa diversifikasaun sei kria. Nia hatete katak “Rendimentu Seguru ba Família”, liafuan Primeiru-Ministru nian, bele sai realidade deit ho dalan ne’e, tanba alokasaun osan mesak la prova katak diversifikasaun akontese ona. Presiza rezultadu, indikadór no prazu ne’ebé klaru.
Fundu Petrolíferu: reziliénsia ne’e depende ba saida?
Parte ne’ebé iha implikasaun boot liu mak finansiamentu. Fundu Petrolíferu permite Timor-Leste rekonstrui no konsolida nia an: entre 2013 no 2026 nia finansia besik 80% husi despeza Estadu. Ho fim produsaun Bayu-Undan iha Juñu 2025, jestaun responsavel husi poupansa ne’e sai susar liután.
Governu propoin levantamentu besik biliaun US$1,891 husi Fundu. Rendimentu Sustentável Estimadu (RSE) mak miliaun US$540,5, no levantamentu proposta liu valór ne’e besik biliaun US$1,350. Reseita internu projeta miliaun US$298,6 (aumenta 10%), maibé kobre de’it besik 12% husi despeza totál.
PM hatete katak projesaun hatudu, ho orientasaun atuál, Fundu ne’e bele hotu to’o 2039. Nia hanaran ida-ne’e “sinál alerta” kona-ba konsekuénsia husi la muda buat ida, no nia hatete ita tenke halo buat ruma enkuantu ita sei iha marjen atu korriji dalan. Nia justifika utilizasaun poupansa ne’e ho investimentu iha kapasidade produtiva no servisu públiku, maibé nia rekoñese katak ida-ne’e kria obrigasaun atu hatudu rezultadu, kontrola kustu no konstrui fonte reseita foun.
Dadus FRETILIN nian
FRETILIN uza dadus husi dokumentu baze OJE rasik. Transferénsia husi Fundu Petrolíferu finansia besik 75,5% husi despeza Administrasaun Sentrál no RAEOA, enkuantu reseita internu kontribui 11,9%. Despeza korente konsolidada atinje besik miliaun US$1.970,4, no défise korente kompara ho RSE, reseita internu no doasaun besik miliaun US$1.120,1.
Cristina Yuri hatete katak ida-ne’e la signifika katak ita labele uza Fundu Petrolíferu. Nia hatete katak foti osan husi Fundu liu rendimentu sustentável bele hamenus patrimóniu ne’ebé jerasaun tuirmai tenke simu, no tanba ne’e desizaun kona-ba levantamentu tenke liga ho retornu ekonómiku, kapasidade produtiva no benefísiu longu prazu. Nia husu Governu nia meta atu hamenus dependénsia ba Fundu iha tinan lima tuirmai, no planu konkretu atu aumenta reseita doméstika no garante katak despeza ohin la transfere obrigasaun finanseira ne’ebé la sustentável ba jerasaun tuirmai.
Medida Governu nian ba risku
Governu hato’o medida balun. Medida efisiénsia iha entidade estatál 62 espera hetan poupansa anuál besik miliaun US$53,6, no PM hatete poupansa ne’e tenke reál. Limite miliaun US$250 ba Fundu Infraestrutura mak medida seluk atu jere ritmu despeza. Governu planeia mós introdús Impostu ba Valór Akresentadu (IVA) ho taxa 5% hahú husi 2028, ne’ebé tenke hetan aprovasaun Parlamentu. PM promete dezeñu impostu sei proteje agregadu familiár ho rendimentu báixu no sei haree ba bens esensiál. Orsamentu prevé mós dezembolsu empréstimu miliaun US$75 iha 2027, ne’ebé PM dehan bele finansia investimentu di’ak no hamenus presaun ba Fundu, maibé kada empréstimu kria obrigasaun iha futuru.
Maibé poupansa miliaun US$53,6 reprezenta besik 3% de’it husi levantamentu proposta, no IVA la sei efetivu iha 2027. Ida-ne’e katak iha 2027 rasik, dependénsia ba Fundu sei kontinua boot. Ida-ne’e mak razaun tanba pergunta FRETILIN kona-ba meta hamenus dependénsia importante tebes.
Xoke eksternu no kustu importasaun
PM hatudu katak akontesimentu tinan ne’e hatudu fali oinsá xoke eksternu afeta presu internu. Konflitu iha Médiu Oriente halo presaun ba merkadu kombustível no obriga medida emerjénsia atu proteje família no mantein servisu. Importasaun kombustível de’it kusta miliaun US$209,6 iha 2025. Nia hatete katak medida atu kontrola presu ba konsumidór la halakon kustu hirak-ne’e: parte husi fatura atribui ba Estadu. Ida-ne’e hatudu oinsá reziliénsia depende ba produsaun doméstika no enerjia renovável, la’ós de’it ba Fundu.
Greater Sunrise: aposta ne’ebé liga ba rezultadu
Iha diskursu, PM Xanana aprezenta Greater Sunrise hanesan pasu ida ba soberania ekonómika. Nia hatete katak Estadu Timor-Leste asegura partisipasaun iha Greater Sunrise liuhusi akizisaun partisipasaun Osaka Gas Austrália ho Woodside, ne’ebé hametin pozisaun TIMOR GAP iha dezenvolvimentu kampu Sunrise ho Troubadour no iha traballu kona-ba konseitu Timor LNG, ne’ebé prevé transporte gás ba prosesamentu iha kosta sul. Nia garante katak gás natural husi Greater Sunrise sei prosesa iha Timor-Leste, atu permite dezenvolve indústria foun, kria empregu no reforsa kompeténsia populasaun.
PM Xanana fó mós kalendáriu: TIMOR GAP iha ona planu atividade atu dezenvolve hahú husi fulan ne’e, no tanba kompleksidade operasaun, iha 2030 ita bele haree ona dezenvolvimentu infraestrutura offshore no onshore iha Natarbora. Jahal ho Kuda Tasi, antes 2030, bele ona lori reseita inisiál ba Fundu Petrolíferu. Nia afirma katak direitu soberanu ba dezenvolvimentu petrolíferu la’ós de’it opsaun ekonómika, maibé forma justa no estratéjika atu transforma buat ne’ebé iha pasadu hanesan motivu kobisa ba baze ida ba futuru ho dignidade no independénsia loos.

FRETILIN la rejeita Greater Sunrise. Deputada Cristina Yuri hanoin fali katak iha loron 27 Outubru 2026, TIMOR GAP asina akordu atu sosa Woodside nia participating interest 33,44% iha Greater Sunrise, ho valór to’o miliaun US$200. Nia hatete oportunidade boot lori mós responsabilidade no risku boot. Nia mós hatete katak nia kaer metin Ministru nia liafuan katak labele tauk demais ho risku, no nia espera Ministru mós konsiente katak osan ne’e povu nian. Nia hakarak Greater Sunrise sai parte husi futuru ekonomia Timor-Leste, maibé dezenvolve ho transparénsia, kapasidade téknika, finansiamentu sustentável no partilla risku ne’ebé klaru.
Iha pontu ne’e, tensaun entre rua klaru. Governu hatudu kalendáriu (2030) no benefísiu (indústria foun, empregu), maibé la fó detalle kona-ba kustu totál, fonte finansiamentu ba TIMOR GAP, no oinsá risku fahe entre Estadu no parseiru sira. FRETILIN husu kustu, risku no responsabilidade. Parlamentu tenke hetan resposta ba pergunta sira ne’e molok aprova dotasaun miliaun US$244,8 ba polítika foun iha setór petrolíferu no minerál.
Kontradisaun ne’ebé presiza esplikasaun
Husi debate ne’e, kestaun balun merese hetan atensaun espesiál.
Primeiru, retórika agrikultura versus pursentu aktuál
Governu hatudu aumentu 21% iha agrikultura (miliaun US$37,8), maibé FRETILIN hatete setór ne’e iha de’it 2,1% husi OJE no la to’o 3% durante tinan lima. Ministériu Finansas tenke klarifika baze kálkulu, atu publiku bele haree se aumentu 21% muda duni pozisaun agrikultura iha prioridade nasionál.
Daruak, diversifikasaun versus redusaun MCI
PM hatete diversifikasaun mak eixu estratéjiku, maibé orsamentu ministériu ne’ebé responsavel ba apoiu ba negósiu lokál no indústria redús 8,5%, no kapitál dezenvolvimentu tun 66,7%. Governu tenke esplika se komponente seluk (Banku Nasionál Dezenvolvimentu, Murak-Rai Timor, Ajénsia Feto Empreendedora) kompensa redusaun ne’e no oinsá.
Datoluk, kontrola funsionamentu versus poupansa reál
Dotasaun ba bens no servisu tun 19,8% no medida efisiénsia iha entidade 62 espera hetan poupansa miliaun US$53,6. PM Xanana rasik hatete poupansa ne’e tenke reál. Ida-ne’e sei sai teste ba ezekusaun orsamentu.
Dahaat, kapasidade ezekusaun
PM Xanana rekoñese katak ritmu investimentu tenke reflete kapasidade atu prepara, adjudika no fiskaliza projetu. Nia dehan kontratu públiku tenke entrega bein ka servisu ne’ebé adjudika ona, kada pagamentu tenke iha suporte dokumentál, no falla ne’ebé identifika tenke hetan asaun korretiva. Ida-ne’e hatudu katak Governu rasik hatene katak problema ezekusaun sei kontinua.
Dalima, reziliénsia ba família versus dependénsia ba Fundu
Governu promete rendimentu seguru ba família, maibé finansiamentu ba promesa ne’e depende 75,5% ba Fundu ne’ebé bele hotu iha 2039. Reziliénsia ida ne’ebé depende ba poupansa ne’ebé sei maran la’ós reziliénsia, se la iha fonte reseita foun ne’ebé kredível.
Dimensaun territoriál: ne’ebé mak povu hela
PM Xanana hatete katak asesu família ba servisu públiku la’ós tanba besik Díli, no dezenvolvimentu tenke to’o iha komunidade foho, tasi-ibun, Ataúro no Oe-Cusse Ambeno. Finansiamentu ba munisípiu 13 sa’e ba miliaun US$148,1, liu 20% kompara ho tinan 2025. Dotasaun kombinada ba munisípiu sira ho Oe-Cusse Ambeno atinje miliaun US$171,6, aumentu 6% kompara ho 2026.
Programa Nasionál Dezenvolvimentu Sukú simu miliaun US$22,9 ba projetu dezenvolvimentu komunitáriu, no aleinde ne’e, miliaun US$33,8 ezekuta husi autoridade munisipál liuhusi Programa Integradu Dezenvolvimentu Munisipál. Orsamentu konsagra mós besik miliaun US$277,9 ba investimentu kapitál iha projetu 1.643 iha munisípiu sira no Oe-Cusse Ambeno, exklui projetu Ministériu Obra Públika. PM Xanana hatete montante ne’e deskreve distribuisaun territoriál investimentu tuir planu, la’ós transferénsia adisionál ba orsamentu munisipál.
Ba Oe-Cusse Ambeno, PM Xanana refere kapasidade eletrisidade foun iha rejiaun ne’e, no ba Ataúro nia investimentu solár. Maibé diskursu la fó detalle kona-ba parte hira husi miliaun US$171,6 mak ba RAEOA. Ida-ne’e pergunta importante ba Oe-Cusse, tanba nia liga ba pergunta FRETILIN nian: osan sei to’o iha komunidade ba nesesidade báziku, no oinsá ita bele sukat?
PM Xanana rasik hatete desentralizasaun só bele iha susesu se responsabilidade ne’ebé boot liu akompaña ho meius atu ezerse ho kualidade, no katak medida hirak-ne’e ezije kapasidade lokál boot liu atu halo planu, realiza konkursu, fiskaliza obra no presta kontas. Prinsípiu ne’e aplika mós ba RAEOA.
Kompromisu 2027–2029: eleisaun, ASEAN no fronteira
OJE 2027 prevé rekursu ba eleisaun prezidensiál iha tinan oin, ne’ebé fó fali ba povu oportunidade atu ezerse sira nia direitu demokrátiku. Sei realiza mós eleisaun munisipál rua ka tolu, tuir prontidaun estrutura munisípiu, atu hahú implementasaun Governu lokál. Iha 2027 mós hahú preparasaun lojístiku no infraestrutura ba Prezidénsia Timor-Leste iha ASEAN iha 2029, no Timor-Leste sei simu reuniaun altu nivel ASEAN ho CPLP. PM husu atu simu ho profisionalizmu no jestaun rigoroza ba kustu.
Ba tasi, PM Xanana refere katak Governu kontinua luta ba delimitasaun fronteira marítima ho Indonézia. Tinan ne’e realiza ronda negosiasaun formál tolu, ho ronda kuarta akorda ona ba Dezembru 2026. Governu mós aprova Polítika ho Planu Asaun ba Ekonomia Azul, ne’ebé halo oseanu ho rekursu marinu no kosteiru hanesan eixu estratéjiku ba diversifikasaun. Nia liga serteza jurídika husi delimitasaun ba kombate Peska Ilegal, Naun Deklarada no Naun Regulamentada (INN), no refere ba espedisaun sientífika internasionál hanesan OceanX ne’ebé opera daudaun iha bee Timor-Leste.
PM Xanana mós halo apelu ba grupu oioin: empreza no kooperativa atu investe iha produsaun no prepara-an atu kompete; joven sira atu hala’o sériu sira nia edukasaun no formasaun; funsionáriu públiku atu nunka haluha ema ne’ebé depende ba sira nia servisu; no parseiru dezenvolvimentu atu kontinua apoiu ne’ebé alinha ho prioridade nasionál. Nia hatete mós katak Governu disponivel atu explika proposta, responde pergunta no aborda rekomendasaun konstrutiva, tanba eskrutíniu parte husi responsabilidade ba Povu Timor.
Konkluzaun: pergunta hanesan, resposta ne’ebé la hanesan
PM Xanana no Deputada Cristina Yuri la diskute vizaun rua ne’ebé la hanesan. Rua-rua koko atu prosegue diversifikasaun, atu proteje Fundu Petrolíferu no atu fó benefísiu ba povu. Diferensa mak iha oinsá sukat. Governu fó prioridade ba investimentu transformadór no kontrola despeza korente, no konfia katak rezultadu sei mai. FRETILIN husu atu prinsípiu ne’e hatudu agora iha meta, indikadór no prazu.
OJE 2027 hatudu vizaun ne’ebé klaru: diversifika ekonomia, investe iha infraestrutura no kapitál umanu, no kontrola despeza korente. Governu mós frontál bainhira rekoñese risku fiskál, liuliu kona-ba Fundu Petrolíferu ne’ebé bele hotu iha 2039. Mudansa metodolójika ba orsamentu ho baze polítika no orizonte tinan lima mak pasu pozitivu ba transparénsia. Maibé pasu ne’e só iha valór se orsamentu hatudu mós meta no indikadór ba kada polítika.
Deputada FRETILIN nia liafuan ikus rezume pozisaun nia: susesu OJE 2027 la’ós númeru ne’ebé aprova iha sala, maibé mudansa ne’ebé família Timor-oan sente iha sira nia moris loroloron. Xanana mós fó sinál katak nia hakarak “sukat” orsamentu ne’e, bainhira nia rekoñese Parlamentu nia knaar atu eskrutina no nia hatete Governu disponivel atu responde ba pergunta hotu.
Debate espesialidade sei sai teste ba promesa ne’e. Se Governu hatán ho meta klaru ba agrikultura, MCI, redusaun dependénsia ba Fundu no kustu Greater Sunrise, entaun “reziliénsia” bele sai kompromisu ne’ebé povu bele fiskaliza. Se la, pergunta FRETILIN nian sei hela sem resposta.

