JAKARTA/AMBENO (TOP) - Timor-Leste hasa’e ninia reforma legál no ekonómika sira hodi koresponde ba ezijénsia ASEAN nian, hafoin konversa altu nível iha Sekretariadu ASEAN iha Jakarta, Indonézia. Objetivu mak atu asegura direitu votu tomak molok Timor-Leste sai nu’udar uma nain ba simeira ASEAN iha tinan 2029.
Sekretáriu Jerál ASEAN Kao Kim Hourn hasoru Vise Primeiru Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Ekonómiku Francisco Kalbuadi Lay iha Sekretariadu ASEAN. Sesaun ne’e halo revizaun kona-ba oinsá Dili kumpre kondisaun sira hodi hakat hosi nia estatutu atuál ba partisipasaun tomak, inklui direitu votu kompletu no vetu.
Timor-Leste sai ona membru ASEAN ba dala 11 iha loron 26 Outubru 2025, iha Simeira ASEAN ba dala 47 iha Kuala Lumpur, Malázia. Sei iha períodu tranzisaun nia laran, no integrasaun tomak depende ba kumpre rekizitu legál no administrativu sira iha Roteiru ba Membru Plenu Timor-Leste nian.
Konversasaun sira rekoñese oinsá lalais Dili nakfilak tratadu rejionál sira ba lei doméstiku. Foku xave ida maka ratifika instrumentu transfronteirisu sira hanesan Akordu ASEAN nian kona-ba Movimentu Ema Naturál sira-nian. Sekretariadu ne’e hateten katak ninia ekipa tékniku sira sei fó nafatin apoiu ba funsaun públika Timor-Leste nian ho karga servisu konformidade ne’ebé maka’as.
Pontu prinsipál ne'ebé maka sai adezaun maka atu tama iha akordu ekonómiku sira ASEAN nian ne'ebé maka sei iha. Ministru Lay aprezenta liña tempu revizaun sira atu lori sistema alfándega sira, kalendáriu tarifa sira, no regra sira fronteira marítima nian tuir padraun komérsiu livre ASEAN nian.
Mudansa ne'e lori kompromisu boot ida. Adezaun fó asesu ba merkadu ida ho ema millaun 680, oferese fonte kresimentu la'ós-petrolíferu ida ba agrikultura timoroan nian, liuliu kafé orgániku, no ba nia setór eko-turizmu ne'ebé barak liu seidauk aproveita. Maibé hasai tarifa importasaun nian sei espoin empreza lokál sira ne'ebé vulnerável ba kompetisaun imediata hosi indústria sira ne'ebé efisiente liu iha Indonézia, Tailándia, no Singapura.
Orsamentu nasaun ne’e kleur ona depende ba rendimentu petróleu no gás ne’ebé tun hosi Tasi Timor, nune’e ninia ekonomia presiza hakat lalais ba reseita hosi komérsiu rejionál. Timor-Leste iha PIB ne’ebé ki’ik liu iha ASEAN, menus hosi porsentu 15 hosi ekonomia Laos nian, ne’ebé hatudu oinsá integrasaun ne’e la hanesan.
Konversasaun sira ne'e hala'o hosi prazu ne'ebé determina ona: Timor-Leste sei prezide ASEAN iha tinan 2029. Prezidente ne'e tenke sai uma-na'in no jere enkontru diplomátiku liu 1,300 iha tinan ida nia laran. Atu evita blokeiu administrativu, ofisiál timoroan sira fó informasaun ba Sekretariadu kona-ba ANUNNAI, plataforma dijitál foun ida ne’ebé harii atu akompaña ministériu sira-nia prontidaun, aloka responsabilidade polítika sira, no monitoriza kapasitasaun iha governu tomak.
Serbisu infraestrutura nian mós la’o ba oin iha ámbitu Inisiativa ba Planu Serbisu Integrasaun ASEAN V (2026-2030), ho tulun tékniku husi Banku Dezenvolvimentu Aziátiku. Projetu sira inklui habelar Dili nia aeroportu internasionál, lansa rede komersiál 5G, no harii Sentru Konvensaun Internasionál foun iha kapitál.
Ida-ne'e maka alargamentu dahuluk ASEAN nian dezde Kamboja tama iha 1999. Aleinde dokumentu sira, ida-ne'e koko modelu bazeia ba konsensu bloku nian: ASEAN tenta atu hatudu katak nia bele absorve no ekonomikamente hasa'e demokrasia ida ne'ebé dezenvolve hela, pós-konflitu lahó hafraku oinsá nia deside ho efisiénsia.
Ba Timor-Leste, retornu estratéjiku signifikativu. Adezaun kompletu tau ida-ne'e iha kuadru seguransa koletiva ASEAN nian no diálogu sira defeza marítima rejionál nian. Ankramentu ne’e hametin Dili nia polítika esterna no fó alavanka ba nia atu lida ho poténsia boot sira hanesan Xina no Austrália husi pozisaun estabilidade multilaterál.

