Relatóriu foun UNESCO nian avizu katak impunidade ba asasinatu jornalista sa’e iha mundu. Iha Timor-Leste, ne’ebé lidera liberdade imprensa iha ASEAN, risku ba jornalista sira mai husi fatin seluk: saláriu ki’ik, kontratu la seguru no depende ba osan governu.
AMBENO (TOP) - Bainhira ita koñese ameasa ba jornalista, ita dala barak hanoin ba kilat-musan, bomba no drone. Maibé iha Timor-Leste, ameasa ne’ebé jornalista sira hasoru loroloron mai husi sasán ida seluk: saláriu ne’ebé la sufisiente atu moris.
Pontu ne’e sai relevante liu bainhira haree ba relatóriu foun husi UNESCO ne’ebé The Oekusi Post (TOP) asesu ohin. Relatóriu ne’e hatudu katak taxa impunidade globál ba asasinatu jornalista to’o por sentu 86 entre tinan 2024-2025, sa’e ba dala uluk iha tinan sanulu liu. Jornalista no funsionáriu média hamutuk nain-189 mak mate iha períodu ne’e, ho nain-127 mate iha área konflitu.
Loos duni, Timor-Leste la’ós iha área funu. Iha fulan Abríl, relatóriu Repórteres Sein Fronteira (RSF) hatudu katak nasaun ne’e sa’e husi fatin 39 ba fatin 30 iha Índise Liberdade Imprensa Mundiál 2026, no okupa indise Primeira Lugar iha ASEAN. Maibé pozisaun ne’e la hatudu kondisaun moris jornalista sira nian iha redasaun.
Ekonomia sai pontu fraku
Dadus RSF rasik hatudu fraku ne’e. Iha tinan 2026, Timor-Leste okupa fatin 38 de’it iha indikadór ekonómiku, ho pontuasaun 57,35. Iha indikadór legál no sosiál, nasaun ne’e okupa fatin 21, no iha seguransa okupa 25. Iha tinan 2025, nasaun ne’e okupa fatin 53 iha indikadór ekonómiku, ho pontuasaun 50,61.
Ida ne’e signifika katak maske pozisaun jerál di’ak, ekonomia nafatin sai parte ne’ebé fraku liu ba média. RSF fó avizu ona katak média barak depende makas ba publisidade governu tanba sira la iha fonte rendimentu ne’ebé diversifikadu, halo sira vulneravel tebes ba presaun polítika no ekonomika.
Problema ne’e mós la’os foin mosu. Iha tinan 2020, IFJ rekorda katak Relatóriu Liberdade Média Sudeste Aziátiku 2019 hatudu katak ameasa seguransa prinsipál ba jornalista iha Timor-Leste mak saláriu ki’ik no kondisaun serbisu ne’ebé minimu no aat tebes.
Observasaun TOP: serbisu profisionál, saláriu iha nivel traballadór manuál
The Oekusi Post (TOP), nu’udar jornalista ne’ebé durante ne’e la iha saláriu mensal (unpaid journalist), observa katak jornalista sira iha Timor-Leste loroloron hala’o serbisu iha komputador nia oin, no ko’alia ho ema hotu-hotu, husi vendedór ki’ik sira iha estrada ninin ba membru parlamentu, membru governu sira, to’o Prezidente Repúblika iha Palásiu Prezidensiál.
Maibé sira nia saláriu mak koitadu tebes. Kuaze maioria ki’ik tebes, hanesan ho traballadór sira ne’ebé ka’er kanuru suru no pineira rai-henek iha mota Comoro nia laran. Jornalista sira iha Timor-Leste tama iha kategoria serbisu profisionál, maibé tratamentu nivel saláriu ki’ik liu fali traballadór manuál (buruh kasar). Kuaze maioria jornalista sira iha Timor-Leste kontinua manan saláriu dolar amerikanu 115-150 kada fulan.
Tratamentu nivel salariál hanesan ne’e fó impaktu negativu ba independénsia jornalista ida bainhira hakarak hala’o reportajen klean no hakerek notísia ne’ebé kle’an ka notísia investigativu.
Saláriu ki’ik, kontratu badak
Tuir artigu ne’ebé Stiftung Asienhaus publika, repórter Adroaldo De Almeida, ne’ebé agora hela iha Austrália, hatete katak saláriu mak problema boot ba jornalista iha Timor-Leste, liuliu iha setór privadu. Nia dehan média governu nian selu besik dolar amerikanu 300 to’o 500 kada fulan, maibé iha média privadu, saláriu ki’ik loos no la estavel. Jornalista balun simu dolar amerikanu 150 de’it kada fulan, no balun to’o dolar 80 to’o 100 de’it.
Kontratu dala barak vale tinan ida de’it no depende ba se média bele hetan finansiamentu foun, normalmente husi governu ka ONG liu husi proposta projetu. “Se finansiamentu para, jornalista sira dala barak husu atu kontinua serbisu nu’udar voluntáriu,” De Almeida hatete.
Média balun uza mós kontratu ho kuota. De Almeida esplika katak jornalista bele simu, ezemplu, dolar 250 kada fulan, maibé saláriu ne’e depende ba kumpri kuota hakerek notísia 20. Se la kumpri, selu tuir artigu, dala ruma dolar 10 de’it ba notísia ida.
Iha tinan 2020, IFJ hatete katak jornalista iha Timor-Leste simu média dolar 150 kada fulan molok pandemia Covid-19, ne’ebé la sufisiente atu moris di’ak no sustenta família uma laran ba sira ne’ebé forma ona familia. Bainhira na’in ba média balun hakarak tesi saláriu durante pandemia, Uniaun Jornalista Timor-Leste (TLPU) husu sira atu hanoin fali desizaun ne’e.
Depende ba osan governu
Relatóriu Estadu Média Timor-Leste 2024 husi The Asia Foundation no ABC International Development hatete katak sustentabilidade ekonómika mak dezafiu boot liu ba média, ho operasaun ki’ik barak depende ba servisu voluntáriu. Média barak, inklui rádiu komunitáriu, depende to’o ponto ruma ba finansiamentu no subsídiu governu. Relatóriu identifika ida ne’e nu’udar razaun prinsipál ba saláriu ki’ik iha setór ne’e, no hanoin katak ida ne’e halo susar atu proteje direitu trabalhadór média sira. Tanba média laiha seguransa ekonómika, rotasaun ba funsionáriu sa’e makas.
Matthew Abud, ida husi autór relatóriu ne’e, hatete ba Asienhaus katak Estadu mak sentru ekonomia Timor-Leste, no osan governu importante ba média hotu-hotu. Média sira ne’ebé la simu osan ne’e, nia dehan, kuaze hotu servisu ho voluntáriu. Nia hatete mós katak estasaun ida refere ona katak selu uitoan ba funsionáriu joven to’o sira sai, no ida ne’e sai parte husi modelu negósiu.
Diretór Análize no Monitorizasaun Média iha Konsellu Imprensa, Alberico Junior, hatete katak governu, liu husi Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, fó subsídiu ba média, maibé iha troka média sira espera atu publika programa governu nian.
Ba Abud, dependénsia ida ne’e afeta mós independénsia. Nia hateten katak iha presaun no kuidadu husi média bainhira kobre eskándalu ka krime ema ne’ebé iha podér.
Jornalista David Da Costa, husi média privadu ida iha Dili, hatete katak média barak depende ba publisidade governu no katak difikuldade boot liu mak saláriu ki’ik, ne’ebé halo jornalizmu sai profisaun la estavel.
Média online mós la hetan solusaun fásil. Abud esplika katak média online ne’ebé populár mós susar atu hetan reseita iha plataforma digitál tanba kompañia barak la rejistu iha Timor-Leste no sistema bankáriu nasaun nian la integra didi’ak ho mundu, ne’ebé halo susar atu simu pagamentu, ezemplu husi anúnsiu iha YouTube.
Governu rekoñese problema
Iha 12 Maiu, bainhira taka Fórum Diálogu Dili organiza husi Konsellu Imprensa, Primeiru-Ministru Adjuntu no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál, Mariano Assanami Sabino, rekoñese katak jornalista hasoru dezafiu inklui saláriu ki’ik no kondisaun servisu ne’ebé difísil. Nia husu mós Konsellu Imprensa atu hametin koordenasaun ho organizasaun média no habelar formasaun ba jornalista sira.
Liga ba seguransa no independénsia
Relatóriu UNESCO fó dadus kona-ba risku fíziku ba jornalista iha área funu. Maibé iha nasaun ki’ik hanesan Timor-Leste, ameasa ba independénsia jornalista mós bele mai husi kondisaun ekonómika: bainhira jornalista labele moris ho sira-nia saláriu, depende ba subsídiu, ka tauk lakon publisidade governu, sira bele hili atu la investiga ka la hakerek notísia sensível.
UNESCO rasik hatete katak progresu bele akontese bainhira governu investe iha proteasaun ba jornalista. Iha Timor-Leste, investimentu ida ne’e mós signifika kondisaun trabalhu ne’ebé justu.
Abud sujere ona reforma sira, inklui finansiamentu públiku independente, ho rekoñesimentu katak osan Estadu sei kontinua importante. Nia hatete mós katak treinamentu ba jornalista joven sei la iha impaktu naruk se baze finanseiru la muda. Alberico Junior husi Konsellu Imprensa hatete katak se média Timor-Leste atu progresu, governu tenke para politiza média públiku no respeita servisu média nian.
Ba defensór liberdade imprensa, ida ne’e hatudu katak pozisaun di’ak iha índise internasionál la signifika katak jornalista sira iha situasaun ekonómika sustentavel. Teste ba Timor-Leste mak oinsá bele halo redasaun independente, ho jornalista ne’ebé hetan pagamentu justu, iha Dili no mós iha área hanesan Oe-Cusse Ambeno.
