PM Xanana: mina Bayu-Undan la’ós maran, maibé kontratu mak remata; rekursu iha tasi okos sei nafatin

AMBENO/DILI (TOP) - Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão deklara katak Bayu-Undan la’ós mina maran, maibé kontratu esplorasaun nian mak remata ona, no rekursu iha tasi okos sei nafatin iha ne’ebá. Nia hato’o ida-ne’e bainhira lansa ofisialmente servisu Levantamentu Detalladu Marítimu (Detailed Marine Survey – DMS) ne’ebé hala’o hosi Governu liuhosi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerál (MPRM), nu’udár etapa importante atu apoia estudu no planeamentu dezenvolvimentu infraestrutura gazodutu husi Greater Sunrise no Bayu-Undan ba Natarbora.

Serimónia lansamentu ne’e hala’o iha Portu Tibar, ne’ebé PM Xanana Gusmão rasik ofisialmente lansa servisu levantamentu ne’e liuhosi demonstrasaun hatama veíkulu subakuátiku autónomu (Autonomous Underwater Vehicle – AUV) ba tasi, husi ró Fugro nian, iha Kuarta, 11 Novembru 2026.

“Problema la’ós mina maran, maibé kontratu mak remata”

PM Xanana klarifika katak, maski produsaun petróleu husi Bayu-Undan remata ona, ida-ne’e la signifika katak rekursu hotu iha área ne’e lakon ona, tanba sei presiza konsidera opsaun dezenvolvimentu no transportasaun gás iha futuru.

“Ita hotu hatene no ema barak sempre dehan katak Bayu-Undan mina laiha ona, maran ona. Problema la’ós mina maran, maibé kontratu sira atu esplora ne’e mak remata ona. Ita dehan ba sira atu fila ba sira-nia uma. Maibé, rekursu iha tasi okos sei iha nafatin. Pipeline ne’e atu mai husi Greater Sunrise ba Natarbora, no sira mós sei estuda opsaun atu lori gás husi Bayu-Undan ba Natarbora. Tenke klarifika katak ita la’ós atu gasta de’it osan maibé la halo buat ida. Ita tenke iha vizaun, no vizaun la’ós katak atu halo ohin no rezultadu mosu kedan. Maibé ita tenke la’o tuir faze,” PM Xanana hateten.

Nia esplika katak Governu iha ona vizaun no planeamentu kona-ba dezenvolvimentu Greater Sunrise, no levantamentu DMS ne’e nu’udár etapa téknika importante atu asegura katak rota pipeline ne’ebé sei harii iha futuru konsidera didi’ak kondisaun tasi no risku sira ne’ebé bele mosu.

Ministru Monteiro: Dadus ba enjeñaria, avaliasaun risku no desizaun

Ministru Petróleu no Rekursu Minerál, Francisco da Costa Monteiro, esplika katak levantamentu DMS sei halibur dadus no informasaun téknika esensiál atu apoia determinasaun rota gazodutu, avaliasaun estabilidade, análize risku jeolójiku no planeamentu jerál ba koridór gazodutu ne’ebé propoin atu transporta gás naturál husi Greater Sunrise no Bayu-Undan ba Natarbora.

Francisco da Costa Monteiro. Credit: Media GPM.

“Ita hotu hateten katak dadus sira-ne’e sei fornese baze importante ba dezeñu enjeñaria, avaliasaun risku no apoiu ba desizaun sira relasiona ho dezenvolvimentu projetu TLNG iha faze downstream,” Francisco da Costa Monteiro dehan.

Pakote haat servisu DMS

Serbisu DMS ne’e fahe ba pakote prinsipál haat:

Primeiru, levantamentu jeofíziku no karakterizasaun ambientál baze, inklui levantamentu sízmiku ho rezolusaun aas liu. Servisu ne’e sei uza sistema sondajen batimétrika multifeixe (Multibeam Echo Sounder – MBES), sonar varrimentu lateral (Side-Scan Sonar – SSS) no sistema perfilajen iha okos tasi (Sub-Bottom Profiler – SBP), atu halo mapeamentu ba tasi leet no estrutura jeolójika iha okos. Pakote ida-ne’e sei ezekuta husi Fugro Singapore.

Daruak, levantamentu jeotékniku leve, ne’ebé sei uza ekipamentu halibur amostra tipu kaixa (box coring), teste penetrasaun estátika ho kone (Cone Penetration Test – CPT), halibur amostra ho ekipamentu pistaun (piston coring) no teste ba amostra sira, atu determina karakterístika kamada superfisiál iha tasi okos. Pakote ne’e mós inklui halibur amostra sedimentu no tasi been ba análize ambientál, ne’ebé sei implementa husi P.T. Taka Indonesia.

Datoluk, levantamentu jeotékniku pesadu, ne’ebé inklui teste CPT iha profundidade (deep CPT), perfurasaun iha tasi okos (seabed drilling), halibur amostra tipu kaixa (box coring), halibur amostra iha profundidade ho ekipamentu pistaun (deep piston coring) no teste ba amostra sira atu avalia risku jeolójiku iha tasi okos. Pakote ne’e sei ezekuta husi Fugro Singapore.

Dahat, levantamentu meteoozeanográfiku, ne’ebé sei rekolla dadus meteorolójiku no hidrodinámiku tasi nian, inklui laloran, korente tasi no anin. Servisu ne’e mós sei ezekuta husi Fugro Singapore.

Prazu, FID no dadus iha 2027

MPRM konsidera katak levantamentu sira-ne’e nu’udár parte importante husi preparasaun ba dezenvolvimentu projetu seitór petróleu no gás iha rejiaun, ne’ebé agora iha faze oioin, hahú husi estudu enjeñaria no preparasaun ba Desizaun Finál Investimentu (Final Investment Decision – FID) to’o faze konstrusaun no preparasaun seluk.

Ministru Francisco da Costa Monteiro hateten katak Governu Timor-Leste, liuhosi MPRM, iha konfiansa katak servisu DMS sei konklui ho susesu tuir prazu kontratu nian, ne’ebé sei dura entre fulan neen to’o ualu. Dadus tékniku esensiál no rezultadu levantamentu sira ne’e prevee atu disponivel iha tinan 2027 nia klaran.

Rezultadu sira-ne’e sei sai baze téknika fundamentál ba estudu enjeñaria tuirmai, selesaun rota gazodutu no atividade dezenvolvimentu projetu nian, hodi kontribui ba implementasaun roteiru dezenvolvimentu Greater Sunrise ne’ebé konkorda ona.

Fugro: Fila fali Timor-Leste depois tinan 14

Iha serimónia ne’e, Group Director APAC husi Fugro, Loo Luh Shyang, hato’o apresiasaun no orgullu tanba hetan oportunidade atu hala’o servisu levantamentu DMS ne’e iha Timor-Leste.

Loo Luh Shyang. Credit: Media GPM.

“Ohin marka lansamentu ofisiál ba Detailed Marine Survey, ne’ebé sei halo levantamentu tékniku kona-ba rota pipeline ne’ebé propoin atu liga Greater Sunrise no Bayu-Undan ba Natarbora, Manatuto. Ba Timor-Leste, servisu ida-ne’e la’ós de’it atu komprende kondisaun iha tasi okos, maibé importante liu tan atu fornese koñesimentu no informasaun ne’ebé nasaun presiza, hodi bele foti desizaun kona-ba infraestrutura, enerjia no dezenvolvimentu nasaun nian ba longu prazu,” Loo Luh Shyang hateten.

Tuir nia, seguransa enerjétika no monitorizasaun rekursu enerjétiku importante ba nasaun hotu. Ba Timor-Leste, komprende rekursu no opsaun sira ne’ebé disponivel atu dezenvolve rekursu hirak-ne’e sei ajuda Governu atu foti desizaun bazeia ba informasaun no evidénsia téknika ne’ebé loos, kona-ba ekonomia no futuru enerjétiku nasaun nian.

“Ami-nia responsabilidade iha Fugro mak atu fornese koñesimentu no evidénsia téknika ne’ebé imi presiza, atu bele foti desizaun ho konfiansa. Servisu ne’ebé ita hahú ohin ne’e mak parte ida husi programa jerál ne’ebé luan liután. Fugro sei lori perísia iha área jeofíziku, jeotékniku no meteoozeanográfika, atu harii komprensaun kompleta kona-ba kondisaun tasi okos, rai iha tasi okos no ambiente marinu,” nia subliña.

Dadus jeoespasiál hirak-ne’e, bainhira kombina hamutuk, sei fornese baze téknika forte atu apoia desizaun sira iha etapa dezenvolvimentu projetu tuirmai.

Loo Luh Shyang mós temi katak Fugro iha esperiénsia servisu iha área tasi Timor-Leste, liuhosi kolaborasaun ho DEME hahú husi tinan 2012, bainhira empreza ne’e fó apoiu ba estudu inisiál kona-ba pipeline husi Greater Sunrise ba Dili.

“Depoizde tinan 14, ami fila fali mai. Teknolojia ne’ebé ami uza mudá ona, kapasidade ami-nian aumenta ona no ámbitu servisu ami-nian luan liután. Maibé Fugro kontinua iha ne’e to’o ohin loron. Ami lori esperiénsia no lisaun sira ne’ebé ami aprende durante tinan hirak liubá, hamutuk ho kapasidade no teknolojia ne’ebé ami iha ohin, atu fó apoiu ba DEME no Timor-Leste iha prosesu konsiderasaun no foti desizaun sira ne’ebé sei mai,” nia haktuir.

Nia garante katak Fugro sei mobiliza pesoál ho kapasidade aas, koñesimentu tékniku no teknolojia avansada atu hala’o programa ne’e ho responsabilidade, transparénsia no seguransa nu’udár prioridade prinsipál.

“Ami sei servisu besik ho Ministériu no fahe ami-nia koñesimentu no esperiénsia téknika ho transparénsia. Ami sei implementa programa ida-ne’e ho responsabilidade boot, ho seguransa hanesan prioridade no tuir padraun sira ne’ebé imi hein husi ami. Liu-liu, ami sei fornese ba Timor-Leste dadus jeoespasiál (geodata) ne’ebé fiável no análize téknika kredível, atu apoia desizaun sira ne’ebé imi presiza foti. Ida-ne’e mak ami-nia responsabilidade no ami orgullu tanba Fugro hetan konfiansa atu halo responsabilidade ida-ne’e,” nia dehan.

Ró Fugro sai husi Tibar ba Natarbora

Hafoin serimónia lansamentu, tuir oráriu, ró Fugro sei sai husi Portu Tibar tuku 22:00 kalan, atu bá Natarbora no hahú atividade levantamentu iha loron tuirmai.

Serimónia lansamentu ne’e hetan partisipasaun husi membru Governu, deputadu sira husi Parlamentu Nasionál, reprezentante entidade sira ne’ebé tutela husi MPRM no reprezentante Fugro, nu’udár empreza ne’ebé sei ezekuta parte boot husi servisu levantamentu DMS ne’e.

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

Online Counter