DILI (TOP) – Notifikasaun Nain ba Asaun Penál ka Ministériu Públiku (MP) ne’ebé notifika eis Primeiru-Ministru, Mari Bin Amude Alkatiri kona-ba kazu prosesu sosa ro HAKSLOK ne’e laloos, maibé tuir loloos notifikasaun ne’e kona-ba kazu foun ida, kazu alegasaun ba kazu krime Administrasaun Danosa, Partisipasaun Ekonómika no Negósiu ba Projetu Produsaun no Engarrafamentu bee (água) Potável iha Oe-Kusi Ambeno no Ataúro.
Notifikasaun Ministériu Públiku nian iha loron 15 Maiu 2026, ho Númeru Úniku Krime (NUC) 0036/25 la’os kona-ba kazu prosesu sosa ro HAKSOLOK, maibé kona-ba projetu produsaun bee moos iha Oe-Kusi Ambeno no Ataúro.
Tuir dokumentu iha auto inkéritu no akuzasaun Ministériu Públika nian ne’ebé The Oe-Kusi Post asesu iha Hatutan.com katak, Ministériu Públiku akuza iha prosesu komum no ba julgamentu husi Tribunál kolektivu, tuir artigu 236.º no artigu 14.º husi Kódigu Prosesu Penal, kontra arguidu sira hanesan Mari Alkatiri, Arsénio Paixão Bano, ho arguida Dahlia Guterres Bernardo.
Iha prosesu ne’e, Ministériu Públiku akuza katak iha loron 22 Abríl 2016, arguidu Mari Alkatiri hanesan Prezidente Autoridade RAEOA-ZEESM, ho autorizasaun n.º OP-00216, autoriza debitasaun husi konta bankária RAEOA-ZEESM TL iha BNU Timor ho montante US$13,513.00 atu selu ba Scope Asia AG kona-bá insurance police (apólice de seguros) VP 16-8905/1 no VP 16-8940/1 ba projetu produsaun no engarrafamentu bee potável iha Oé-cusse no Ataúro.
Dukumentu elagasaun MP nian ne’e kontempla mós katak iha loron 19 Janeiru 2016, Mari Alkatiri asina kontratu adenda ho Dahlia Guterres Bernardo, reprezentante autorizadu husi Scope Asia AG no Scope Asia Timor Lda., ba akizisaun bens, obras no servisu destinadu ba projetu kaptasaun (captação) bee potável iha Ataúro no Oé-Cusse iha programa “Sustainable Drink Water Solution”.
Arguidu Mari Alkatiri hasai osan US$ 13.513,00 atu selu kompañia seguru naran Swiss Export Risk Insurance ba transportasaun makina no material sira ba bee potável iha Upmetan Oé-Cusse no Ataúro, maibé Ministériu Públiku konsidera katak despeza seguru ne’e tenke selu husi kompañia ne’ebé manan projetu, la’ós husi Estadu.
Akuzaun mós refere katak arguidu Mari Alkatiri aloka osan US$120.000,00 ba formasaun kona-bá makina engarrafamentu bee potável iha Oécusse no Ataúro ba ema na’in 3 iha Suiça durante loron 21. Testemuña sira simu de’it perdiem US$ 200,00 kada ema ida.
Projetu bee potável ne’e atu fornese bee-moos no saudavel ba eskola, sentru saúde no merkadu, maibé projetu la realiza no abandona, nune’e Ministériu Públiku konsidera fó prejuízu ba Estadu no RAEOA-ZEEMS.
Mari Alkatiri autoriza pagamentu adiantamentu 100% bá projetu bee potável iha Upmetan Oé-cusse no Ataúro, antes Scope Asia AG no Scope Asia Timor Lda. sosa makina no material sira iha Suiça.
Iha loron 23 Outubru 2017, arguidu Mari Alkatiri ho Arsénio Paixão Bano asina Kontratu-Promesa Compra no Venda ba kompleksu rezidensiál Fulolo iha Pante Macassar, Oé-Cusse, ne’ebé pertense ba Estadu, ho folin US$556,889,04.
Kontratu ne’e refere bá terrenu ho superfísie 26.630m² no arguidu sira husu Notariadu Públiku-RAEOA atu halo escritura pública ba transferénsia imóvél Estadu nian, maibé notáriu públiku rezeita tanba konsidera objetu kontratu viola Lei n.º 13/2017 kona-bá Regime Espesial Definisaun Titularidade Bens Imóveis. Tanba ne’e, Ministériu Públiku akuza katak arguidu sira ho forma livre, deliberada no konsiente asina kontratu ho CEO Scope Asia AG no administradora Scope Asia Timor Lda. kona-bá akizasaun bens, obras no servisu bá konstrusaun bee potável iha Upmetan Oécusse no Ataúro, ne’ebé viola prosedimentu aprovizionamentu públiku kona-bá ajusta direta no pagamentu.
Akuzaun refere katak pagamentu halo uluk 100%, inklui selu seguru no formasaun, ho montante hamutuk US$ 92,638.00.
Ministériu Públiku konsidera katak arguidu sira la halo administrasaun, fiskalizasaun, kontrolu no jestaun di’ak ba bens públiku RAEOA-ZEESM nian, nune’e kauza prejuízu patrimonial ba Estadu ho montante US$925,638.00.
Tuir akuzaun, arguidu sira hatene katak hahalok ne’e proibidu no hetan punisaun tuir lei penal, maibé kontinua pratika. Tanba ne’e, Ministériu Públiku konsidera katak arguidu Mari Alkatiri, Arsénio Paixão Bano no Dahlia Guterres Bernardo konstitui nu’udár ko-autór material ba krime, Administrasaun Danosa; no Partisipasaun Económika no Negósiu.
Krime sira ne’e previstu no punível tuir artigu 30.º, 274.º no 299.º husi Kódigu Penal.
Ministériu Públiku mós akusa Mari Alkatiri no Arsénio Paixão Bano kona-bá alegadu krime Abuso de Poder tanba utiliza sira nia kargu hanesan Prezidente Autoridade RAEOA-ZEEMS no Primeiru Ministru VII Governu Konstitusionál atu asina kontratu-promesa compra no venda ba kompleksu rezidensiál Fulolo ne’ebé pertense ba Estadu.
Akuzaun refere katak hahalok ne’e viola Lei n.º 13/2017 kona-bá titularidade bens imóveis no konstitui krime Abuso de Poder, previstu no punível tuir artigu 297.º husi Kódigu Penal konjugadu ho artigu 85 husi Lei n.º 7/2020 kona-bá Medidas Prevenção no Kombate Korrupsaun.
Iha kazu projetu bee potável RAEOA no Atauro, Estadu RDTL hanesan lezadu aprezenta prova hamutuk 22, ne’ebé inklui dokumentu kontratu, autorizasaun transferénsia osan, invoice, garantia bankária, fotografia makina, no inspeksaun ba lokal projetu abandonadu.
Prova dahuluk maka auto partisipasaun ba Prokurador Distritál Oé-cusse no dokumentu suporta sira ba auto ne’e.
Iha dokumentu seluk, Ministériu Públiku aprezenta kontratu aquisição de bens, obras e serviços entre Mari Alkatiri ho CEO Scope Asia AG no Administradora Scope Asia Timor, Lda., ho númeru C:01/XI/2015-OP.00214-Gab.RAEOA e ZEEMS.TL.
Dokumentu datada 19 Janeiru 2016 hatudu katak Mari Alkatiri asina kontratu adenda ho arguida Dahlia Guterres Bernardo hanesan representante autorizadu husi Scope Asia AG no Scope Asia Timor, Lda., ba projetu bee potável iha Atauro Island no Oecusse, iha programa “Sustainable Drink Water Solution”.
Prova dokumental seluk inklui formulariu OP-00214, OP-00215 no OP-00216, ne’ebé fó autorizasaun debitu no kreditu bankária husi RAEOA ho montante US$388,725.00, US$403,400.00 no US$13,513.00.
Iha mós invoice nú. D-16-8905/1 + PA-16-8905/1 ba projetu bee Oé-cusse no invoice nú. D-16-8904/1 + PA-16-8904/1 ba projetu bee Atauro, hotu-hotu husi Scope Asia no datada 2 Fevereiru 2016.
Dokumentu seluk maka karta nú.026/RAEOA e ZEEMS-TL/VI/2016 no karta nú.26/RAEOA e ZEEMS-TL/VI/2016, ne’ebé Mari Alkatiri haruka ba Diretor-Geral CGD-BNU Timor kona-bá autorizasaun debitu no kreditu bankária.
Iha dokumentu datada 23 Outubru 2017, Mari Alkatiri ho arguidu Arsénio Paixão Bano asina “Contrato-Promessa de Compra e Venda” ba Kompleksu Residensial Fulolo iha Pante Macassar ho folin US$556,889.04.
Prova sira seluk inklui contrato de trabalho a termo certo ba testemunha Francisco Colo atu hein projetu água potável iha Bairro Upmetan, Aldeia Mahata, Suco Costa, Pante Makassar.
Dokumentu banku ANZ nú.ref. GL68918950 datada 1 Marsu 2016 hatudu garantia nú.30GA-G10680-7KWM husi UBS AG Zurich ho montante US$369,289.00 husi Fundo Especial Desenvolvimento RAEOA.
Iha mós dokumentu iha lian inglês ne’ebé tradús ona ba portugués no junta iha auto fls.185-236.
Ministériu Públiku aprezenta billete aviaun KLM ne’ebé utiliza husi testemuñ na’in tolu ba viajen ba Suiça atu partisipa treinamentu kona-bá operasaun makina produsaun bee.
Fotografia sira hatudu makina marka Trunz no material produsaun água potável Ataúro ne’ebé guarda hela iha kontentor ida iha Aldeia Zero 5, Suku Fatuhada, Praia Coqueiros, Díli.
Prova seluk maka akta inspeksaun no fotografia kona-bá projetu água potável abandonadu iha Bairro Upmetan, Aldeia Mahata, Suku Kutete, Oé-Cusse.
Ministériu Públiku mós aprezenta Kontratu Aquisição de Bens, Obras e Serviços nú. C:01/XI/2015-OP.00214 no nú. C:01/XI/2015-OP.00215.
Iha prova ikus, dokumentu datada 5 Marsu 2021 hatudu entrega makina no material produsaun água potável iha Ataúro, no dokumentu ne’ebé testemuña entrega relasiona ho ekipamentu sira ne’e.
Hafoin presta derklarasaun iha Ministériu Públiku, Mari Bin Amude Alkatiri ne’ebé notifika hanesan arguido, hateten katak “Ha’u mai iha ne’e tanba ha’u respeita institusaun judisiáriu, la’ós hanesan ema balun ne’ebé bainhira bolu, la mai. Ha’u respeita institusaun judisiáriu, ne’e maka ha’u mai,”.
Eis-Prezidente RAEOA/ZEESM ne’e afirma katak nia hakarak hametin independénsia judisiáriu no husu públiku atu akompaña prosesu ne’e.
“Ha’u hakarak hametin judisiáriu sai independente. Saida maka iha laran ne’e segredu justisa. Ha’u sei prontu, imi akompaña de’it, luta ne’e foin hahú,” Mari Alkatiri hateten.
Iha oportunidade ne’e, Mari Alkatiri mós afirma katak nia prontu atu enfrenta prosesu legál iha Tribunál no Ministériu Públiku.
“Ha’u nunka hanoin atu halai husi Tribunál no Ministériu Públiku hanesan ema balun,” Mari Alkatiri afirma tan.

