Diskursu iha UNGA Realsa Progresu Nasional, Kritika Estrutura Ajuda Internasionál
NOVA IORKE (TOP) - Iha salaun diplomátiku ida ne'ebé kompletu ho Xefe Estadu no representante governu husi rai oioin, Prezidente José Ramos-Horta hamosu istória Timor-Leste nian nu'udar ezemplu konkretu ba dezenvolvimentu, maibé mós nu'udar espellu kona-ba fallansu sistema ajuda internasionál nian.
Diskursu ne'e mai husi eventu paralelu nivel aas iha Asembleia Jerál Nasoins Unidas ba dala 81, ho tema "Para Aleinde 2030: Renova Kompromisu Atu Halakon Pobreza iha Ninia Dimensaun Hotu." Eventu ne'e mai husi kolaborasaun entre Reinu Bhutan, ESCAP, no Rede Pare sobre Pobreza Multidimensionál (MPPN), no fó plataforma ba diskusaun kona-ba aprosimasaun multidimensionál ba kiak aprosimasaun ne'ebé la fokus deit ba rendimentu, maibé mós ba saúde, edukasaun, no kondisaun moris seluk.
Husi violénsia ba estatístika progresu
Parte sentrál iha diskursu Ramos-Horta nian mai husi kompara direta entre 2002 no ohin loron. Nia hatoo memoria kona-ba momentu istóriku bandeira ONU tun no bandeira Timor-Leste sa'e iha meia-noite 20 Maiu 2002 momentu ne'ebé simu legadu husi violénsia no pobreza extrema durante tinan 24.
Nia detalla kondisaun iha tempu independénsia foun, médiku de'it na'in-19 iha rai tomak, universidade ida de'it ho estudante 3.000, no esperansa moris menus husi 60 tinan. Kontraste ho ohin loron, iha ona doutór médiku na'in-14,000, universidade 18, PhD 210, kobertura eletrisidade to'o 100%, no adezaun ba ASEAN.
Ramos-Horta mós hatoo pontu ne'ebé nia konsidera importante liu: katak Timor-Leste finansia parte boot husi progresu ne'e husi rasik nia fundu petróleu soberanu — laós husi doadór estranjeiru.
Kritika ba sistema ODA
Parte ne'ebé kria diskusaun liu iha diskursu ne'e mak kritika direta Ramos-Horta nian ba modelu Ajuda Dezenvolvimentu Ofisiál (ODA). Doadór sira reklama katak osan dolar biliaun 10 mak aloka ba Timor-Leste hafoin 1999, maibé Prezidente hatudu diferensa entre "gasta iha Timor-Leste" no "gasta ba Timor-Leste."
Distinsaun ne'e ne'ebé Ramos-Horta hato'o hanesan "fallansu ODA nian" realsa kestaun estrutural boot liu: parte boot osan ajuda nian bá fila fali ba konsultór estranjeiru, estudu tuir estudu, no sistema administrativu ONU nian rasik, laós ba komunidade sira ne'ebé suposta simu benefísiu.
Nia mós rejeita narrativa komún husi nasaun OECD sira ne'ebé fó-sala ba nasaun reseptór kona-ba "polítika sala" ka "prioridade sala," hodi hatete katak problema real mak dook husi ne'e.
Dezafiu seidauk remata
Maski hatoo progresu ho konfiansa, Ramos-Horta la subar realidade ne'ebé seidauk resolve. Nia rekoñese katak kiak ekstremu, inklui malnutrisaun infantil, kontinua eziste iha Timor-Leste. Aspetu pozitivu ida ne'ebé nia sublinha mak auzénsia violénsia polítika no tensaun étnika ka relijioza estabilidade ne'ebé sai baze ba progresu sosiál no ekonómiku.
Nia remata diskursu ho rekoñesimentu ba Muhammad Yunus, ne'ebé nia kontribuisaun liu husi estabelesimentu programa mikrokréditu dahuluk iha Timor-Leste (2003–2004) hahu movimentu finansas inklusivu ne'ebé bazeia ba komunidade rasik.
Kontestu diplomátiku
Sesaun ne'e modera husi Sabina Alkire (OPHI, Universidade Oxford) no Adriana Conconi (Diretora MPPN), no involve oradór husi nivel aas oioin husi Primeiru-Ministru Bhutan Tshering Tobgay to'o representante governu husi Nepal, Guatemala, Tanzánia, Indonézia, España, Tailándia, no Seychelles. Prezensa Ramos-Horta iha meiu diplomátiku aas ne'e hatudu pozisaun Timor-Leste nian nu'udar voz ativu iha diskusaun global kona-ba dezenvolvimentu, laós de'it nu'udar rai ne'ebé simu ajuda.

