Intevensaun Donald Trump iha ONU no signifika saida ba Timor-Leste no rejiaun pasífiku

NOVA IORKE (TOP) - Iha salaun jerál Nasoins Unidas nian, iha momentu ne'ebé mundu hakru'uk iha krize barak hanesan funu iha Iraun, konflitu Ukrania ne'ebé la remata hela de’it, tensaun Medio Oriente ne'ebé aumenta beibeik, no iha momento ida ne’e nu’udar oportunidade ida ne’ebé di’ak no pertinente atu nasaun membru Konsellu Seguransa ONU nian tenke ezerse nia funsaun loloos hodi lori paz no estabilidade ba nasaun konflitu sira ne’e, maibé infelizmente situasaun ne’e la akontese ida.

Nasaun membru permanente ba Konsellu Seguransa ida mak Estadus Unidus Amerika. Prezidente Estadus Unidus Amerika (EUA) Donald Trump hamriik iha podium Assembleia Jerál ONU ba dala 81 iha loron Tersa, 22 Setembru 2026, hato’o nia diskursu nakonu ho ameasa oioin de’it ba nasaun barak iha mundu.

"Ha'u iha desizaun boot ida atu foti. Sei iha akordu ho Iran ne'ebé fó ba sira dalan atu rekonstrui no sai nasaun boot liu duké uluk?", nia hahú, antes fó ba delegadu sira alternativa ida ne'ebé estraña: akordu ho Iran, ka "aniquila Repúblika Islámika".

Iha parte seluk husi diskursu, Trump hatete ho lian metin liu tan "do I drive them into hell with no chance of survival".

Trump mós afirma ho klareza nia pozisaun kona-ba armamentu nukleár Iran nian.

"Ha'u nunka sei husik Iraun atu iha armamentu nukleár"

Nia hatete katak, ninia reprezentante espesial sira hanesan Jared Kushner no Steve Witkoff halo ona enkontru ho delegasaun Iraun nian iha  ONU, no aprezenta esperansa diplomátiku kona-ba futuru relasaun nasaun rua nian. 

"Ami iha munisaun barak liu duké buat ne'ebé ami bele hanoin atu uza", nia dehan, hodi dismistifika relatóriu kona-ba stock munisaun Estadus Unidus nian ne'ebé menus.

Maibé nia mós hatudu katak, akordu ho Iraun sei la mosu lalais. 

"Sira hein atu haree ha'u nia rezultadu iha eleisaun midterm", nia dehan, hodi indika katak akordu Iraun nian do’ok husi finalizasaun tuir kalendáriu polítiku domestiku Estadus Unidus nian.

Trump mós aproveita sesaun Assembleia Jerál ONU ne’e hodi kontinua halo ameasa ba Cuba no konsidera Cuba nu’udar Estado Fallado.

Diskursu ida ne'e la'ós fenómenu isoladu. Analista polítika estranjeira sira identifika ona padraun ida antes diskursu ne'e hahu.

Administrasaun Trump nian sai involve liu iha konflitu Medio Oriente no Europa, iha tempu hanesan lori esforsu ida ne'ebé "aliena" parseiru importante Indo-Pasífiku nian hamosu tensaun ho Japaun no India, no lori parseiru Ásia sira atu kestiona konfiansa Washington nian.

Ba jornalista sira ne'ebé kobre Estadu ki'ik hanesan Timor-Leste, mensajen implisitu klaru katak, prioridade Washington nian sei kontinua "ki'ik liu" iha assuntu Sudeste Aziatiku, inklui integrasaun Timor-Leste nian ba ASEAN, enkuantu atensaun globál Estadus Unidus nian kontinua konsentra ba Iraun no Rússia.

Ba nasaun illa ki'ik sira, mudansa klimátika la'ós debate abstratu, Trump mak ameasa ezistensiál. Diskursu Trump kona-ba mudansa klimátika kontinua kontradita direta interese Estadu Illa Ki'ik sira (SIDS), inklui parseiru Pasífiku Timor-Leste nian. 

Iha rejiaun Pasífiku, luta ida ne'e la'o ho vigor liu husi rua grupu ONU, Alliance of Small Island States (AOSIS) no Small Island Developing States (SIDS).

Tuvalu husu ba nasaun polutór boot sira atu halo kompromisu konkretu atu para produsaun kombustivel fósil. Vanuatu, ho apoiu husi nasaun 130, lidera rezolusaun ONU ida atu husu opiniaun husi Tribunál Internasionál Justisa kona-ba obrigasaun legal Estadu sira nian atu enfrenta mudansa klimátika.

Timor-Leste, mós Estadu vulneravél klima, hela iha meiu prosesu ida ne'e, no fatin ida ne'e sei kontinua fó dezafiu ba koordenasaun multilaterál kona-ba finansiamentu klima, iha tempu ne'ebé lider globál boot ida hola pozisaun ne'ebé la alinha ho preokupasaun ida ne'e.

Iha rejiaun Pasífiku, modelu "kongela ajuda" husi administrasaun Trump nian la'ós teoria, maibé realidade ne'ebé afeta ema nia moris loro-loron. Ajuda estranjeiru para tiha ona projetu importante iha South Pacific, hodi ariska populasaun sira nia moris no fó dezafiu boot ba esforsu Estadus Unidus nian atu manten simpatia ba rejiaun nian.

Estadu illa tropikál sira, ne'ebé sujeitu ba dezastre no ameasa parmuka tasi nian, mak nasaun sira ne'ebé depende liu ba ajuda internasionál, no risku boot liu tuu ba tolu nasaun Pasífiku ne'ebé iha Compact of Free Association (COFA) ho Estadus Unidus. Padraun ida ne'e, reduz kompromisu multilaterál, favorese akordu bilaterál tranzasionál, bele mós hala'o dalan ba Timor-Leste, se relasaun ho Washington kontinua evolui iha dalan hanesan.

Lian ida ne'ebé fó pressaun boot liu mai husi Sekretáriu Defesa Pete Brian Hegseth, ne'ebé iha Shangri-La Dialogue, Maiu 2026, deklara ho klareza katak "tempu Estadus Unidus subsidia defesa nasaun riku sira remata ona," no husu ba parseiru no aliadu Ásia-Pasífiku hotu atu kompromete gastu defesa 3.5 porsentu GDP nian.

Iha loron hanesan ho diskursu ONU nian, Trump asina akordu ho Greenland no Dinamarka ne'ebé fó poder alarga ba Estadus Unidus atu defende teritóriu Ártiku ne'e. Aksaun ida ne'e, la'ós koinsidénsia fó modelu klaru kona-ba oinsá administrasaun Trump prefere akordu bilaterál diretu ho teritóriu ka Estadu ki'ik ne'ebé iha valor estratéjiku (rekursu naturál, lokalizasaun jeopolítika), liu duke liu husi institusaun multilaterál sira.

Diskursu Trump nian iha Assembleia Jerál ONU dala-81 konfirma katak, estratejia politika externa EUA ka prioridade globál Washington nian kontinua sentraliza iha Medio Oriente no Ukrania. Ba Estadu ki'ik sira hanesan Timor-Leste ne'ebé iha interese direta iha finansiamentu klima, integrasaun ASEAN, no relasaun bilaterál ho Estadus Unidus kona-ba petróleo no fronteira, mensajen implisitu husi diskursu ne'e klaru, Washington prefere alarga parseria ho rejiaun sira seluk.

Raimundos Oki
Author: Raimundos OkiWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
Xefe Redasaun & Editor

#Saude

Artigu seluk

DILI (TOP) – Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé akompaña husi Vise Primeiru-Ministru, Ministru Koordenador ba assuntu Ekonómiku,...

#OeKusi #RAEOA

Artigu seluk

#Politika

Artigu seluk

Mundu

Artigu seluk
Online Counter