DILI (TOP) - Dezempeñu ekonomia anuál Timor-Leste iha tinan 2025 ne’ebé fó sai husi Banco Centrál Timor-Leste (BCTL) hatudu sinál positivu, tanba iha tinan 2025, ekonómia Timor-Leste projeta aumenta ba 4.6%, a’as liu itoan kompara ho 4.3% ne’ebé rejista iha tinan 2024.
Relatóriu BCTL kona-ba dezempeñu ekonómia TL 2025 ne’ebé anunsia ona iha loron Segunda, 23 Marsu 2026 katak, espansaun ekonómika ida ne’e hetan suporta husi konsumu públiku ne’ebé forte ho kresimentu 8.6%, no mós konsumu privadu ne’ebé projeta atu aumenta 3.1%.
Iha tempu hanesan, investimentu privadu sira mós kontribui ba kresimentu ekonómia ho estimativa atu aumenta 8.8% iha tinan ida ne’e. Maibé, kapasidade produtivu doméstika sei limitadu hatudu katak, nasaun ne’e sei kontinua depende maka’as ba importasaun beins no serviços sira, ne’ebé projeta atu sa’e ba 4.7%. Dependensia ba importasaun sira ne’e kompensa parsialmente benefisiu positivu husi kresimentu ekonómia iha tinan 2025.
Inflasaun doméstika projeta atu kontinua mantein iha nivel ki’ik tebes iha tinan 2025. estimativa taxa inflasaun media annual ba tinan tomak situa iha 0.5% tun husi 2.1% ne’ebé rejista iha tinan kotuk. Tendensia desinflasaun ida ne’e, liliu refleta iha redusaun folin globál ba ai-an no enerjia ne’ebé komesa observa desde fulan hirak ikus ne’e.
Kona-ba setór esternu, Timor-Leste kontinua hasoru konta korente defisit rejista defisit hamutuk milaun $701.4 iha tinan 2025. Defisit ida ne’e, liliu reflete dezekilibru komersiál ne’ebé persistente, tanba importasaun beins no serviços sira kontinua a’as liu kompara ho exportasaun.
Importasaun naun-petroliferu iha tinan 2025, rejista hamutuk milaun $960 ne’ebé reprezenta aumentu besik 4% kompara ho tinan kotuk. Bainhira analiza importasaun tuir kategoria merkadoria sasan lima ne’ebé domina mak kombustivél ho valór hamutuk milaun $207.8 ne’ebé parte boot liu mai husi Taiwan.
Veiklu sira ho valor millaun $115 barak liu mai husi Indonézia. Sereal sira ho total milaun $66.3 liliu foos importadu mai husi India. Makina no ekipamentu mekaniku hamutuk milaun $63.6 barak liu mai husi Xina. No, ekipamentu eletriku sira ho total milaun $51.1 mós barak liu mai husi Xina.
Kategoria merkadoria sira ne’e refleta estrutura importasaun Timor-Leste nian ne’ebé seidak diversifikadu, no depende maka’as ba beins konsumu no beins kapitál importadu. Kona-ba exportasaun sira, liliu exportasaun iha naun-petroleu iha tinan 2025 rejista hamutuk milaun $41 ne’ebé domina liliu husi kafé ho valor milaun $35.8. Produtu agrikola sira seluk kontinua limitadu iha volume no valór. Ho nivél exportasaun ne’ebé ki’ik liu, importasaun sira rezultadu mak reflete dezekilibru komersiál ne’ebé boot, ne’ebé fó mós impaktu ekonómia signifikativu ba Timor-Leste inklui fuga kapitál barak ne’ebé sai ba rai-liur.
Kona-ba remesa sira to’o Dezembru 2025, remesa husi traballadór sira ne’ebé tama mai rai-laran rejista hamutuk milaun $182 tun ho 14% kompara ho tinan 2024. Enkuantu, remesa sira sai ba rai-liur atinje milaun $109. Remesa mai rai-laran domina liu husi Reinu Unidu ho 42%, tuir fali husi Austrália ho 24%, no Korea Sul ho 20%.
Hakat ba setor públiku, reseita doméstika projeta atinje milsun $313.7 iha tinan 2025 ne’ebé reprezenta aumentu 19.7% kompara ho tinan 2024, liliu kobransa husi impostu sira ne’ebé aas ho aumentu 29%, maibé kompara ho despeza sira, total orsamentu governu nian iha tinan 2025 hamutuk bilaun $2.62 ne’ebé 69% de’it ka bilaun $1.82 mak konsege ezekuta.
Difisit fiskál signifikativu reprezenta konsekuensia direta husi gastu governu ne’ebé a’as, ne’ebé finansia husi levantamentu fundu petroliferu ho valór bilaun $1.45 ne’ebé mós konsidera a’as liu Rendimentu Sustentavél Estimadu (RSE).
Kona-ba fundu petroliferu balansu estimadu sa’e ba bilaun $18.61 iha Dezembru 2025. Aumentu ida ne’e, liliu husi retornu investimentu ne’ebé mak a’as bilaun $1.77 ne’ebé equivalene ho taxa annual 9.92% iha tinan 2025, enkuantu reseita petroliferu kontribui de’it bilaun $36.12.
Iha setór finanseiru, to’o Dezembru 2025, totál depozitu sira sa’e ba bilaun $1.91, no kréditu atu sustenta ekonómia kontinua sa’e iha milaun $724.4 ne’ebé rezulta iha rasio kréditu PIB ho de’it 36.5%, maibé taxa médiu imprestimu kontinua a’as nafatin ho taxa médiu bankáriu iha 10.4%. No, taxa mikro-finansas nian iha 29.8%.
Ba fali sistema finanseiru, totál ativu sira (total assets) atinje bilaun $2.93, maibé bilaun $1.69 husi ida ne’e investe iha rai-liur. Nivél husi ativu estranjeiru likidu ne’e subliña kapasidade intermediasaun ne’ebé sei fraku husi sistema finanseiru, ne’ebé limita kapasidade sistema atu kanaliza poupansa doméstiku ba investimentu produtivu sira.
