Husi Konsellu Editoriál | The Oekusi Post
AMBENO (TOP) - Gazodutu gás ne’ebé promete kleur ona ba kosta-súl Timor-Leste hetan daudaun forma fíziku. Ministériu Petróleu no Rekursu Minerais (MPRM) fó ona kontratu levantamentu tasi-laran ba empreza internasional tolu ba projetu Greater Sunrise no Pipeline Auto-estrada.
Hamutuk ho kontratu jeofíziku ne'ebé atribui iha fulan Jullu 2026, sira kobre dadus tasi-okos nian ne'ebé presiza atu enkamiña gás husi Greater Sunrise no Bayu-Undan ba Natarbora, munisipiu Manatuto. Serbisu iha tasi-ibun sei hahú iha Janeiru 2027, no Dezeñu Enjeñaria Front-End nian hein atu sei tuir tan.
Loos duni, ida ne'e mak marku ida, no ami hatete ho klaru. Iha dékada barak nia laran, ideia atu lori riku-soin Timor-Leste nian ba iha área rai-maran Timor-Leste sai hanesan slogan liu duké kalendáriu. Ró levantamentu sira, núkleu tasi-okos nian no kampaña metoseanu nian ida durante fulan 12 mak evidénsia dahuluk katak oráriu ne'e loos.
Maibé marku ida mak momentu loos atu husu pergunta sira ne'ebé maka'as, no anúnsiu públiku husi Ministériu Petróleu no Rekursu Minerais (MPRM) iha loron 24 Setembru 2026 nakonu ho lia-hahusuk barak ne’ebé seidauk hetan resposta.
Sé mak manán serbisu ne'e?
Taka Hydrocore Indonesia, parseria ho TDI-Brooks, hala'o levantamentu jeotékniku kmaan. Fugro Singapore Marine ka’er levantamentu jeotékniku maka'as, levantamentu metoseanu no, dezde fulan-Jullu, levantamentu jeofíziku. Kona-ba faktu sira ne'ebé fó sai, kontratór estranjeiru ida agora ka’er pakote levantamentu tolu husi haat. Ne'e bele reflete oferta sira ne'ebé di'ak liu. Ida ne'e bele mós reflete kampu ne'ebé kloot. Públiku labele hatene, tanba anúnsiu ne'e la hatete oinsá kontratu sira ne'e halo tenderizasaun, empreza hira mak kompete, ka sira ida nia folin saida.
Povo Timor-Leste nia partisipasaun iha ne’ebé?
Levantamentu sira sei halo iha bee Timor-Leste nian, iha tasi-okos Timor-Leste nian, ba projetu ida ne'ebé finansia husi osan povo Timor-Leste nian no husi esperansa Timor-oan sira nian. Maibé laiha empreza Timor-oan ida mak mosu iha anúnsiu.
Karik sub-kontratasaun, formasaun ka kompromisu empregu lokál eziste, Ministériu tenke hateten ba sira. Se sira la halo, ida ne'e mak deskobrimentu ida iha nia an rasik. Estadu ki'ik sira dalabarak sai hanesan fatin ba projetu boot sira duké partisipante iha sira, no pipeline ida ne'ebé mak halo levantamentu, dezeña no harii ho nasaun de'it hanesan rai-na'in sei repete padraun ne'e.
Sé mak sei haree dadus ambientál sira? Estudu baze ambientál sei kobre estasaun provizória 16, ho amostra sedimentu 40 no amostra bee 40. Liña baze ida iha de'it valór se ida ne'e kredível, no ida ne'e kredível de'it se ida ne'e bele hetan eskrutíniu. Sientista Timor-oan, sosiedade sivíl no jornalista sira tenke asesu ba metodolojia no rezultadu sira, la'ós rezumu ida. Rota ne'e atravesa profundidade sira husi metru 20 to'o metru 3,000 bee nian. Saida mak aprende iha ne'ebá pertense ba públiku ne'ebé sei moris ho konsekuénsia sira.
Saida mak akontese tuir mai?
FEED mak fatin ne'ebé halo kompromisu boot liu no fatin ne'ebé mak eskrutíniu importante liu. Ábitu sira ne'ebé estabelese agora sei lori ba kontratu sira ne'ebé boot liu iha futuru, karik konkursu sira loke, karik valór sira fó sai, karik Parlamentu no Imprensa sira tenke hetan informasaun atu husu pergunta sira.
Timor-Leste haree ona ninian Fundu Petrolíferu ne’ebé menus dadaun no ninia kampu prinsipál sira besik atu maran. Ida ne'e iha razaun hotu-hotu atu hakarak projetu ida ne'e atu hetan susesu. Ida ne'e mós iha razaun hotu-hotu atu insiste katak ida ne'e hetan susesu ho transparénsia. Susesu no segredu la'ós buat ida de'it, no ida de'it mak harii konfiansa públiku nian.
Ami husu ba Ministériu atu publika prosesu aprovizionamentu ho loos no klaru, númeru oferente sira no valór sira kontratu nian ba pakote levantamentu haat hotu, no atu kompromete atu fó sai dadus baze ambientál nian. Projetu sira ne'ebé di'ak bele tahan pergunta sira, no ida-ne'e tenke husu ba sira agora, molok FEED hahú.
Ne’e mak pozisaun editoriál The Oekusi Post nian. The Oekusi Post sei kontinua relata kona-ba projetu Greater Sunrise no Pipeline Auto-estrada bainhira serbisu sira iha tasi-laran hahú.

