Desentralizasaun podér lokál, PM Xanana husu Covalima tenke livre husi familiarizmu no partidarizmu

COVALIMA (TOP) - Atividade sosializasaun politika dezentralizasaun podér lokál ne’ebé hala’o husi governu atuál kuaje atu haleu hotu ona teritóriu nasionál.

Implementasaun Polítika Desentralizasaun Podér Lokál hosi IX Governu Konstitusionál iha munisípiu Covalima, tenke livre hosi sistema familiarizmu, sukuizmu, grupuizmu, partidarizmu no seluk tán.

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão fó atensaun bá asuntu ne’e durante diálogu “Haree besik serbisu munisipál Covalima hosi rezultadu avaliasaun bá kondisaun mínima” ne’ebé hala’o iha resintu edifísiu administrasaun Covalima iha loron Kuarta, 11 Marsu 2026.

Bainhira livre hosi hahalok sira mak mensiona iha leten sei lori susesu bá polítika desentralizasaun podér lokál iha munisípiu ne’e.

Iha intervensaun, PM Xanana fó-hanoin katak fulan rua tán Timor-Leste selebra ukun-an bá tinan 24 nian. Hosi selebrasaun ne’e Estadu tomak inklui Governu lokál iha Covalima sukat saida mak halo ona iha tinan 24 ne’e.

Halo reflesaun kona-bá saida mak sei sala, saida mak di’ak ona buka atu kurize hodi halo di’ak liu tán. Tanba eróis ne’ebé tuur daudaun iha ne’e, sira ne’e terus la’ós atu hetan de’it bandeira ida, Hino Nasionál ida no ohin loron terus nafatin. Sira hakarak rai ne’e hetan ukun-an nune’e Timor-oan no Covalima oan tomak mak tenke rezolve rasik ninia problema, no mós dezenvolve rasik rai ida-ne’e.

Tanba ida ne’e maka ohin hasoru-malu hodi husu bá maulu, kompromisu bo’ot liu bá hanoin ida ne’e. Hanoin bá rai ida-ne’e. Hanoin bá povu ne’ebé terus iha rai ida-ne’e no bele hetan ukun-an.

Xefe Governu sita rekomendasaun hosi ekipa avaliadór Ministériu Administrasaun Estatal ne’ebé husu atu hadi’a liña koordenasaun ne’ebé di’ak entre autoridade tomak munisípiu Covalima nian. Xanana Gusmão sita rekomendasaun ne’ebé husu atu labele hafuhu malu, labele hadau malu, labele gava-an bainhira assume kargu ruma hanesan diretór, tenke servisu bá objetivu ida bá rai no povu ida-ne’e.

Atividade sosializasaun politika dezentralizasaun podér lokál iha munisipiu Covalima iha loron Kuarta, 11 Marsu 2026. Credit: Media GPM.

“Rekomendasaun hosi MAE husu atu labele iha nepotizmu, sukuizmu, familiarizmu no labele iha partidarizmu. Imi hotu tenke hamutuk, hanoin rai ida-ne’e. Hanoin povu ida-ne’e nia moris. Tanba Covalima iha poténsia bo’ot tebtebes ne’ebé agora atu entrega bá imi oinsá bele halo. Hotu-hotu tenke hamutuk iha objetivu ida de’it atu lori rai ida-ne’e bá oin,” Xanana Gusmão apela.

Atu halo Governu lokál la’ós estrutura de’it, maibé buka atu hahú kurize hodi hadi’a rekomendasaun sira mak ekipa ne’e fó. Tenke halakon interese privadu no tau aas-liu interese povu. Tanba ne’e, PM Xanana enkoraza atu hamutuk hare didi’ak no hahú trasa planu ne’ebé tenke mai hosi aldeia, lori bá suku, bá postu administrativu no bá munisípiu. Autridade aldeia, suku no postu tenke hamutuk buka atu deskobre saida mak importante-liu no prioridade-liu atu dezenvolve.

“Ita sei la halo buat hotu dala ida iha tinan ida, maibé bainhira ita halo di’ak, tinan ida dala ida iha fatin ida no tinan seluk iha fatin ida neneik sei kompleta buat hotu ne’ebé povu ne’e presiza,” PM Xanana enkoraza.

Apela bá intelektuál sira Covalima-oan atu ajuda autoridade hodi prepara no hadi’a servisu sira ne’ebé seidauk di’ak, nune’e bele lori duni rezultadu bá povu iha Covalima. Apela bá joven sira atu partisipa ativu iha dezenvolvimentu liu-hosi kria páz no establidade, hadomi-malu, prepara-an didi’ak tanba nasaun ne’e nia futuru iha foin-sa’e sira-nia liman.

Ikus-liu, Xefe Governu agradese bá lian-na’in sira ne’ebé mai to’o iha ne’e. Harohan nafatin bá Maromak, husu mós bá bei-ala sira atu ajuda prosesu tomak, nune’e bele atinje mehi povu rai ne’e nian bá dezenvolvimentu no moris di’ak.

Ministru Administrasaun Estatal (MAE), Tomas do Rosário Cabral husu Autroidade munisipál liu-liu diretór sira servisu munisipál nian atu servisu hamutuk, rona malu, unidade no labele kria grupu atu hafuhu malu iha servisu fatin tanba unidade sai fatór importante atu simu desentralizasaun podér lokál.

“Bazeia bá avaliasaun ne’ebé halo ona iha faze da-huluk iha Covalima, buat barak mak presiza hadi’a atu bele simu polítika desentralizasaun podér lokál. Buat hirak ne’e imi mak tenke servisu hamutuk atu hadi’a,” Tomas do Rosário Cabral husu.

Rekomendasaun bazeia bá rezultadu ekipa Avaliasaun Kondisaun Mínima (AKM), Covalima iha rekomendasaun Espesífiku maka, kria órdem no disiplina rigór hodi evita abuzu podér no tane-as étika profisionál, SekAM no Diretór Servisu atu obedese bá orientasaun Prezidente Autoridade Munisipál (PAM), SekAM ho Diretór servisu la-konsentra iha servisu sira nian no halo viazen barak-liu sem informa bá PAM, evita intervensaun polítika iha governasaun munisipal, PAM atu hola medida forte bá kargu diresaun, xefia no funsionáriu ne’ebé la obedese bá orientasaun PAM nian tanba afeta mós bá ezekusaun ki’ik kompara ho munisípiu seluk.

Monografia no Demografia; Administradór Postu Administrativu atu orienta Ofisiál IT Postu Administrativu destakadu hodi ativu rekolla dadus iha aldeia no suku, submete mensalmente.

Rekomendasaun bazeia bá rezultadu AKM kona-bá Jestaun Finanseira no aprovisionamentu; presiza kria sistema kontrolu finanseiru ka livru kaixa, matéria relevante ho planu no jestaun finanseira tenki publika iha Portál Munisipál bazeia bá rekomendasaun hosi Câmara das Contas, presiza reforsa estrutura atu la’o tuir Standard Operational Procedure (SOP) no Termu Referensia, ezekusaun tenki kumpri prosedimentu legál ne’ebé vigór, presija kumpri kalendáriu no prazu bá implementasaun programa PDIM, Tenki iha mapeamentu, planu orsamentu no kabementu orsamentu, planu aprovizionamentu tenki hetan aprovasaun hosi Ministru MAE iha inísiu tinan fiskál nian.

Instalasaun no Rekursu Materais; presiza propoin nesesidade iha planu orsamentu 2027, presiza melloramentu bá rekursus materais no kondisaun instalasaun ne’ebé seidauk kompleta.

Sistema Administrasaun no Expediente; presiza reorganiza servisu administrativu hotu tuir regras ne’ebé iha, presiza administra jestaun arkivu no promove sistema dijitalizadu bá arkivu, promove kompriensaun bá hierarkia servisu administrativu iha munisípiu Covalima.

Atu fasilita hodi hadi’a rekomendasaun sira ne’ebé iha, MAE sei oferese formasaun jenérika no formasaun téknika ne’ebé hahú ona formasaun iha semana da-ruak fulan fevereiru to’o novembru 2026 hosi INAP, DGDGL no DGSMAL ho partisipante mai-hosi estrutura autoridade munisipál no postu administrativu.

Iha fatin hanesan, Prezidente Autoridade Munisípiu Covalima, Miguel Armada Cardoso aprezenta bá Primeiru-Ministru ho ministru sira ne’ebé prezente kona-bá perfil no ponténsia tomak hosi munisípiu ne’e nu’udár baze hodi responde bá kritériu sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál nian.

Autoridade lokál sira maioria partisipa iha atividade sosializasaun politika dezentralizasaun podér lokál iha munisipiu Covalima iha loron Kuarta, 11 Marsu 2026. Credit: Media GPM.

Iha aprezentasaun ne’e haree liu dezenvolvimentu ekonómiku, sosiál, infraestrutura no institusionál, inklui rekursu umanu, rekursu naturais, orsamentu no koordenasaun munisipál nian. Covalima iha ninia Balkaun Úniku no Portál atu fasilita jestaun iha área hirak ne’e, Governu foti ona inisiativa hodi dezenvolve servisu integradu hanesan “Balkaun Úniku” atu aselera atendimentu ba komunidade iha nível munisipál.

Covalima iha ninia poténsia ekonómika, Covalima iha área luan ne’ebé uza barak bá agrikultura, pekuária, no mós sai hanesan sentru estratéjiku bá seitór petróleu no gás (Supply Base). Rekursu Naturál no Jeolojia iha Covalima, terrenu mós iha karakterístiku jeolójiku ne’ebé úniku hanesan Mina-Rai (Petróleo & Gás) iha área balun iha tasi-ibun, iha fatin ne’ebé mina suli sai rasik hosi rai (natural oil seeps), ne’ebé hatudu poténsia rekursu minerais ne’ebé boot iha terrenu.

Ikus-liu Prezidente Autoridade deklara perante Primeiru-Ministru ho ministru sira katak, munisípiu Covalima prontu ona atu simu podér lokál ne’ebé Governu sentrál sei implementa iha tinan 2027.

Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu publiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.

Iha vizita ne’e Primeiru-Ministru akompaña hosi Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Florestas, Marcos da Cruz, Ministra Saúde, Élia dos Reis Amaral, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, Vise-Ministru ba Infraestruturas, Júlio do Carmo, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, Sekretáriu Estadu Dezenvolvimentu Lokál, Mateus dos Santos Tallo, autoridade munisipál, autoridade postu, autoridade lokál, veteranus, diretór servisu munisipál sira, xefe departementu sira, intelektuál sira inklui autoridade sivíl ho militár.

Munisípiu Covalima iha postu administrativu hitu, suku 30, aldeia 148 ho totál populasaun 88.598 mai-hosi uma-ka’in 21.446 ne’ebé ko’alia Tétum terik, Bunak no Kemak.

The Oekusi Post
Author: The Oekusi PostWebsite: https://www.oekusipost.comEmail: Este endereço de email está sendo protegido de spambots. Você precisa do JavaScript ativado para vê-lo.
www.OeKusiPost.com nu’udar plataforma media online iha Oe-Kusi Ambeno, Timor-Leste ne’ebé aprezenta notísia iha área oioin iha teritóriu nasionál. Rua. Numbei, Oe-Kusi Ambeno Mobile: +670 7723 4114 Email: info (at) OeKusiPost.com

Online Counter