AMBENO (TOP) - Portál Transparénsia Timor-Leste iha loron 2 Outubru 2026 hatudu taxa ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan fiskál 2026 ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA) atinje ona 51,6%, maske loron ida molok ne'e Komisaun C Parlamentu Nasionál preokupa ho dadu trimestre daruak ne'ebé hatudu 19% de'it. Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu, rekoñese atrazu no hatete katak mudansa estrutura mak kauza.
Iha 1 Outubru 2026, Komisaun C, ne'ebé trata asuntu Finansa Públika, hala'o audiénsia ho Prezidente Salu kona-ba ezekusaun OJE 2026 iha trimestre daruak. Deputadu Joaquim dos Santos "Boraluli" (FRETILIN) dehan taxa ki'ik hatudu osan barak seidauk ezekuta, no impaktu ba komunidade Oe-Cusse minimu iha fulan neen dahuluk. Deputada Aliança de Araújo (CNRT) nota katak projetu prioritáriu barak seidauk implementa, hanesan rehabilitasaun estrada no ponte, irigasaun, bee moos no aeroportu.
Prezidente Autoridade ba RAEOA, Régio Servantes Romeia da Cruz Salu hateten ba The Oekusi Post (TOP) katak, dadus ne'ebé Komisaun C Parlamentu Nasionál levanta ne'e iha segundo trimestrál, no ezekusaun OJE 2026 ba RAEOA no FED ne'e iha mudansa ona.
"Horseik ami mai audensia ba Relatoriu fiscalizasaun OGE RAEOA too 2⁰ Trimestral (Jan - Jun 2026)," esplika Prezidente Autoridade ba RAEOA, Régio Servantes Romeia da Cruz Salu via konversa WhatsApp ba The Oekusi Post, Sesta, 02 Outubro 2026.
Autoridade RAEOA ne'e mós rekoñese taxa ezekusaun OJE 2026 atrazu tanba impaktu husi mudansa estrutura RAEOA nian, maibé nia promete katak sei halo esforsu hodi hasa’e taxa ezekusaun orsamentu ne’e iha fulan ne’e nia laran.
Salu esplika katak Governu sentrál halo monta no sobu estrutura funsionál iha RAEOA, no ida ne'e kauza atrazu aprovasaun planu serbisu no ezekusaun orsamentu. Nia rekoñese katak taxa ezekusaun "minimu tebes" no hatete katak pagamentu efetivu 12%, no 19% inklui kompromisu no obrigasaun. Nia promete atu hasa'e taxa ne'e iha fulan sira tuirmai. Oekusi Post seidauk hetan komentáriu husi Governu sentrál kona-ba esplikasaun ne'e.
Portál hatudu 51%, maibé definisaun la hanesan. Tuir tabela Portál iha 2 Outubru, RAEOA simu orsamentu orijinál $63,21 miliaun. Pagamentu efetivu $22,63 miliaun, obrigasaun $9,64 miliaun, kompromisu $4,48 miliaun, no saldu $26,46 miliaun (41,9% husi orsamentu). Taxa 51% mak pagamentu efetivu no obrigasaun hamutuk, la inklui kompromisu. Pagamentu efetivu de'it korresponde ba 35,8%. Tanba definisaun la hanesan ho 19% husi trimestre daruak, númeru rua ne'e la bele kompara direta.
Tabela Ranking
|
Pozisaun |
Munisipiu |
Orsamentu |
Ezekusaun |
|
1 |
Covalima |
$17,71 mi |
86,3% |
|
2 |
Bobonaro |
$27,45 mi |
83,8% |
|
3 |
Ainaro |
$12,23 mi |
78,6% |
|
4 |
Baucau |
$22,34 mi |
78,1% |
|
5 |
Liquiça |
$11,90 mi |
77,9% |
|
6 |
Lautem |
$17,68 mi |
71,3% |
|
7 |
Aileu |
$14,03 mi |
67,7% |
|
8 |
Viqueque |
$16,96 mi |
64,7% |
|
9 |
Atauro |
$6,27 mi |
59,1% |
|
10 |
Manufahi |
$14,21 mi |
57,5% |
|
11 |
Oecussi |
$63,21 mi |
51,6% |
|
12 |
Ermera |
$35,67 mi |
47,8% |
|
13 |
Dili |
$287,43 mi |
31,3% |
Taxa 51% sei menus husi média nasionál 60,8% iha Portál iha data hanesan, no menus liu husi ritmu tinan nian. Tuir planeamentu instituisaun balun, ezekusaun tenke atinje 25% iha trimestre dahuluk, 50% iha daruak, 75% iha datolu, no 100% iha dahaat, nune'e to'o 2 Outubru ritmu ne'e besik 75%. Média nasionál 2026 aas liu tinan rua liubá: 48,4% iha 2 Outubru 2025 no 53,1% iha tempu hanesan iha 2024. Prezidente Komisaun C rasik, iha Setembru, konsidera ezekusaun nasionál 52,4% "di'ak".
Tabela Portál hatudu unidade administrativu 13, no RAEOA iha pozisaun 11, depois de Dili (31,3%) no Ermera (47,8%) de'it. Se la hatama Dili no RAEOA, unidade 11 seluk ezekuta média 69,5%, ne'ebé hatudu RAEOA atrazadu besik pontu 18 husi nia parseiru sira. Covalima lidera ho 86,3%, tuir mai Bobonaro (83,8%), Ainaro (78,6%), Baucau (78,1%) no Liquiça (77,9%). Dili, ho orsamentu boot liu (miliaun U$287,43 miliaun), ezekuta 31,3% de'it, no kontrola 75% husi saldu unidade 13 nian.
Obrigasaun RAEOA nian hamutuk miliaun U$9,64 mak boot liu iha unidade administrativu sira hotu sein Dili, kuaze terseiru husi obrigasaun unidade 12 sein Dili (miliaun U$30,54, inklui RAEOA rasik). Obrigasaun mak servisu ka bens ne'ebé kontratu ona maibé seidauk selu. Saldu hamutuk miliaun U$26,46 miliaun mak daruak boot liu depois Dili (miliaun U$193,77).

