AMBENO (TOP) - Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ohin hala’o vizita loron lima (5) ba Austrália, husi palestra iha Universidade Sydney kona-ba jornalista Australianu nain-5 mate iha Balibo ne’ebé kompleta ona tinan 51, no simeira klimátika globál iha Perth.
Iha loron ne’ebé Timor-Leste no mundu jornalizmu hanoin hikas jornalista na’in lima ne’ebé mate iha Balibo (Bobonaro) tinan 51 liubá, Prezidente Repúblika no Laureadu Nobel ba Pás, José Ramos-Horta, sei hamriik iha palku Universidade Sydney nian. Ninia vizita traballu ba Austrália sei hala’o husi 16 to’o 20 Outubru 2026, ho kompromisu boot rua iha Sydney no Perth.
Sydney: demokrasia, ASEAN no Balibo Five
Iha Sydney, Ramos-Horta sei hato’o palestra públika prinsipál iha eventu ne’ebé organiza husi Sentru Sudeste Aziátiku Sydney (SSEAC), iha Universidade Sydney, iha loron 16 Outubru. Títulu palestra mak “Revizita Demokrasia iha Tempu Turbulentu sira: Lisaun sira husi Sudeste Aziátiku no Papel Sudeste Aziátiku iha Mundu”. Diskursu prinsipál sei foku ba “Revizita Demokrasia iha Tempu Turbulentu husi tinan 1975 to’o 2025”, no tuir mai ho diskusaun painél.
Tempu palestra ne’e la’ós koinsidénsia. Eventu ne’e akontese iha tinan dahuluk husi adezaun istóriku Timor-Leste ba Asosiasaun Nasaun sira iha Sudeste Aziátiku (ASEAN) nu’udar estadu-membru ba dala 11 iha loron 26 Outubru 2025, no hanesan espansaun dahuluk husi bloku ne’e dezde tinan 1999.
Prezidente Horta sei esplora Timor-Leste nia dalan husi okupasaun no rezisténsia to’o nasaun demokrátiku, implikasaun husi adezaun ba ASEAN ba koezaun rejionál, no dezafiu boot sira hanesan retrogresu demokrátiku no kompetisaun jeopolítika iha Sudeste Aziátiku.
Data 16 Outubru iha signifikadu klean liu tan. Iha loron ne’e iha tinan 1975, jornalista na’in lima husi Austrália mate iha Posto Administrativu Balibo, Munisipiu Bobonaro. Programa Sydney nian sei inklui segmentu espesiál minutu sanulu hodi hanoin hikas Balibo Five, hodi fó onra ba sira nia legadu no ba loron lembransa Timor-Leste nian ba liberdade imprensa. Sei iha mós aprezentasaun florál ba membru família sira husi Balibo Five ne’ebé sei moris.
“Iha aniversáriu Balibo Five ba dala 51, ha’u sente onradu atu hamutuk ho komunidade Universidade Sydney nian hodi hanoin hikas jornalista aten brani sira ne’e,” katak Prezidente Ramos-Horta liu husi nia komunidade ba Imprensa ne’ebé The Oekusi Post (TOP) asesu ohin, Kuarta, 14 Outubru 2026.
“Palestra ne’e hanesan oportunidade ida atu reflete kona-ba viajen Timor-Leste nian husi okupasaun no rezisténsia ba nasaun demokrátiku viajen ida ne’ebé agora kontinua nu’udar membru kumpletu ASEAN nian,” Prezidente Horta afirma.
Ramos-Horta mak ko-resipiente Prémiu Nobel ba Pás iha tinan 1996 tanba ninia dekada advokasia ba rezolusaun justu no pasífiku ba konflitu Timor-Leste. Agora daudaun nia hala’o mandatu daruak nu’udar Prezidente Repúblika (dezde Maiu 2022; mandatu dahuluk 2007–2012), no antes ne’e asumi kna’ar nu’udar Primeiru-Ministru (2006–2007) no Ministru Negósiu Estranjeiru. Esperiénsia ne’e, tuir komunikadu, ko’alia diretamente ba tema palestra nian kona-ba tranzisaun demokrátika no reziliénsia.
Perth: enerjia, klima no “independénsia”
Husi Sydney, Prezidente sei ba fali Perth hodi partisipa iha simeira Global Citizen NOW: Perth 2026, ne’ebé hahu husi loron 18 to’o 20 Outubru, iha Sentru Konvensaun no Espozisaun Perth, Austrália Osidentál. Simeira ne’e hala’o antes COP31, no kria plataforma ba líder sira atu avansa solusaun prátiku, anunsia kompromisu foun, hametin parseria no mobiliza investimentu ba enerjia moos, eletrifikasaun lalais, seguransa enerjétika no dezenvolvimentu globál.
Simeira ne’e sei halibur líder governamentál, empreziál no filantrópiku, Povu Primeiru no komunidade indíjena, akademia no sosiedade sivíl.
Iha loron Segunda, 19 Outubru, Prezidente Ramos-Horta sei partisipa iha konversa kona-ba “Enerjia, Seguransa & Independénsia”, ne’ebé Tzeporah Berman, Prezidente Tratadu Naun-Proliferasaun Kombustível Fósil, mak modera.
Oradór ne’ebé anunsia ona inklui Primeiru-Ministru Antigua no Barbuda no Prezidente em ezersisiu Commonwealth, Gaston Browne; Premier Austrália Osidentál Roger Cook; Prezidente no CEO Sosiedade Ázia nian no Primeiru-Ministru Austrália ba dala 26, Kevin Rudd; Diretór Ezekutivu Ajénsia Enerjia Internasionál, Dr. Fatih Birol; no kapitaun Fremantle Dockers, Alex Pearce. Vise-Sekretária-Jerál Nasoins Unidas, Amina J. Mohammed, sei hato’o diskursu liuhusi vídeo.
Prezidente Ramos-Horta hatudu katak Timor-Leste hasoru mudansa klimátika ho pozisaun vulnerável.
“Timor-Leste, nu’udar nasaun ne’ebé vulnerável tebes ba mudansa klimátika, konversa ne’e la’ós abstratu; ida ne’e ezistensiál,” deklara Prezidente Horta.
“Ha’u hein atu avansa solusaun sira ne’ebé garante independénsia enerjétika, estabilidade rejionál, no tranzisaun ida-ne’ebé justu ba ema hotu.”
Nia mós hatete katak, nia sente onradu atu hamriik hamutuk ho eis-Prezidente Kiribati Anote Tong, Primeiru-Ministru Browne, Premier Cook no eis-Primeiru-Ministru Rudd.
Mensajen rua husi viajen ida
Viajen loron lima ne’e hatudu Timor-Leste nia diplomasia ho fatin rua: memória no demokrasia iha Sydney, no futuru enerjétika no klimátiku iha Perth. Ba nasaun ida ne’ebé foin tama ASEAN no hasoru risku klimátiku, Prezidente nia lian sei rona iha palku rua ne’ebé diferente maibé liga ba malu.
Prezidente sei fila hikas ba Dili iha 21 Outubru 2026.

