NOVA IORQUE/AMBENO (TOP) - Bainhira Dionísio Da Costa Babo Soares tur iha sede Nasoens Unidas nian iha semana ne’e, nia la ko’alia de’it ba Timor-Leste. Nu’udar Reprezentante Permanente Timor-Leste nian ba ONU, nia lee deklarasaun Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP) nian, bloku ida ne’ebé ho Estadu membru sia, ne’ebé fahe iha kontinente haat. Deklarasaun ne’e hasoru malu pergunta urjente rua, oinsá mundu tenke proteje ema sira bainhira dezastre mosu, no oinsá Nasoens Unidas ida ne’ebé falta osan tenke selu ba nia servisu sira.
Vulnerabilidade ida ne’ebé fahe hamutuk
Bainhira ko’alia durante diskusaun iha Sixth Committee kona-ba Item 88, Konferénsia Plenipotensiária Nasoens Unidas nian ne’ebé planeia kona-ba Protesaun ba ema sira iha Situasaun Dezastre, Babo Soares enfatiza katak membru CPLP barak mak sofre risku boot ba perigu naturál no efeitu husi mudansa klimátika, inklui bee tasi sa’e.
Ba Timor-Leste, illa balu ki’ik ida iha rejiaun ida ne’ebé potensia ba dezastre, pontu ne’e la’os buat abstratu. Babo Soares argumenta katak kuadru legál internasionál ida ne’ebé forte importante tebes ba prevensaun ne’ebé di’ak, redusaun risku ne’ebé forte no kooperasaun ne’ebé luan liu atu apoia populasaun ne’ebé afetadu, hodi respeita mós soberania Estadu nian.
CPLP simu ho di’ak progresu Komité Preparatóriu nian no agradese Governu Tailándia tanba konkorda atu hola parte nu’udar husi anfitriaun konferénsia ne’e iha Bangkok. Nia espera katak serbisu preparatóriu komité nian sei permite konferénsia ne’e muda lais ba negosiasaun substantivu.
Bloku ne’e mós iha mensajen ida ba meza negosiasaun nian rasik. Nia husu ba Estadu hotu-hotu ne’ebé partisipa atu negosia ho efisiente, pragmátiku no fleksivel, atu prefere solusaun prátika sira, no atu la haluha ema sira ne’ebé konvensaun futuru ne’e atu proteje.
Mensajen kona-ba finansa ONU nian
Depois deklarasaun ne’e muda ba finansa ONU nian rasik. CPLP simu ho di’ak Sekretáriu-Jerál ba Fifth Committee, ne’ebé trata asuntu administrativu no orsamentál, no agradese nia tanba aprezenta proposta orsamentu programa ba tinan 2027. Nia mós rekoñese nia esforsu durante tinan sanulu liu ba. Agradesimentu mós ba Vise-Presidente Komité ba Programa no Koordenasaun no ba Prezidente Komité Konsultivu ba Asuntu Administrativu no Orsamentál tanba sira nia relatóriu.
Maske sesaun oitavo-sanulu Asembleia Jerál nian remata ona, CPLP dehan katak espíritu inisiativa reforma UN80 Sekretáriu-Jerál nian tenke kontinua. Grupu ne’e apoia esforsu sira atu halo Organizasaun ne’e efisiente liu no responde liu, maibé fó limite ida, reforma sira tenke sei permite mandatu sira ne’ebé Estadu membru sira aprova nune’e bele implementa totalmente, no tenke preserva ekilíbriu entre pilar tolu UN nian. Nia mós husu atu iha distinsaun ne’ebé klaru entre ganansa efisiénsia ne’ebé dura no limitasaun sira ne’ebé mosu husi krize likidés ida ne’ebé agora daudaun.
Bloku ne’e husu atu konsidera ho di’ak balansu jeográfiku no paridade jéneru bainhira UN restrutura iha UN80. Nia reafirma importánsia kapasidade ONU nian atu ajuda nasaun sira hodi hatán ba Agenda 2030 no Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel (ODS), ho atensaun ba nesesidade nasaun sira iha dezenvolvimentu, liuliu nasaun menus dezenvolvidu no illa ki’ik sira ne’ebé dezenvolve. Timor-Leste pertense ba grupu rua ne’e.
Iha kontestu ne’e, CPLP hatudu Sistema Koordenadór Residente, ne’ebé iha nasaun membru ualu husi sia, nu’udar esensiál ba resposta ida ne’ebé koerente, koordenadu no adapta ba prioridade dezenvolvimentu nasionál sira.
Kona-ba paz no seguransa, grupu ne’e hatudu valór misaun polítika espesiál no operasaun manutensaun paz nian ba prevensaun konflitu, mediasaun no konstrusaun paz. Nia husu rekursu ne’ebé adekuadu no bele prevé, ne’ebé kombina ho jestaun ne’ebé efisiente no responsavel.
CPLP mós enfatiza devér kolektivu Estadu sira nian atu finansia Organizasaun tuir Karta, no hatudu importánsia selu kontribuisaun avaliadu sira iha tempu atu fó previzibilidade finanseira. Nia membru sira, deklarasaun ne’e dehan, sei esforsa an atu selu iha tempu, hodi konsidera kada nasaun nia situasaun ekonómika.
Lian nu’udar inkluzaun
Babo Soares remata ho argumentu ida ba multilingualizmu. Maske ho diversidade, nia dehan, membru CPLP sira iha lian komún ida no apresiasaun boot ba multilingualizmu, hamutuk ho istória no valór sira ne’ebé sustenta sira nia apoiu ba multilaterlizmu. Portugés, ne’ebé ema millaun 270 resin ko’alia no lian ofisiál iha organizasaun internasionál 33, hatudu oinsá diversidade linguístika bele haluan inkluzaun iha tomada de desizaun UN nian, nia argumenta. Bainhira orsamentu regulár hetan debate, bloku ne’e reafirma nia kompromisu ba sistema ida ne’ebé multilingue no multikulturál loloos.
CPLP remata ho reafirma nia determinasaun atu servisu hamutuk ho ONU ba solusaun inovadór sira ba dezafiu globál sira, ba ho saida mak nia bolu futuru ida ne’ebé justu no ekitativu liu, ne’ebé diversidade kultura no linguístika sira valoriza.

